Adhyaya 3
Gajendra’s Prayers and the Appearance of Lord Hari (Gajendra-stuti and Hari-darśana)
ಗಜೇಂದ್ರನ ಬಂಧನಸಂಕಟದ ಮುಂದುವರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶುಕದೇವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅತಿದುಗುಡದಲ್ಲಿಯೂ ಗಜೇಂದ್ರನು ದೃಢಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿ, ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ (ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನನಾಗಿ) ಕಲಿತ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾಸುದೇವ/ನಾರಾಯಣನಿಗೆ ದೀರ್ಘ ಸ್ತುತಿ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಪ್ರಭುವನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡಿ, ವೇದಾಂತದ ‘ನೇತಿ ನೇತಿ’ ಭಾವದಿಂದ ಆತನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲ, ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮೀರುವವನು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಾರಾಧನೆ ಪರಮಾಶ್ರಯವಲ್ಲವೆಂದು ಅರಿತು, ಯಾವುದೇ ಪಂಥೀಯ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲದೆ ನೇರವಾಗಿ ಪರಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮನನ್ನೇ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಹರಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಗರುಡಾರೂಢನಾಗಿ ದಿವ್ಯಾಯುಧಗಳೊಂದಿಗೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಪ್ರकटನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಭು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಗಜೇಂದ್ರನು ಕಮಲ ಅರ್ಪಿಸಿ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ಅಹೇತುಕ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಇಳಿದು ಆನೆ ಮತ್ತು ಮೊಸಳೆಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ಎಳೆದು ಹೊರತೆಗೆದು, ಸುದರ್ಶನಚಕ್ರದಿಂದ ಮೊಸಳೆಯ ಬಾಯಿಯನ್ನು ಛೇದಿಸಿ ಗಜೇಂದ್ರನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಬ್ರಹ್ಮ–ಪರಮಾತ್ಮ–ಭಗವಾನ್ ತತ್ತ್ವಾನುಭವವನ್ನು ಕಥಾನಿರ್ಣಯದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಮುಕ್ತಿ-ಸೂಚನೆಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಿಡುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि । जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಹೀಗೆ ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಗಜೇಂದ್ರನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಲಿತ ಪರಮ ಜಪ್ಯ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 2
श्रीगजेन्द्र उवाच ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् । पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २ ॥
ಶ್ರೀಗಜೇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದರು—ॐ ನಮೋ ಭಗವತೇ. ಯಾರಿಂದ ಈ ದೇಹವು ಚೈತನ್ಯದಿಂದ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಪರಮಪುರುಷನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವನೇ ಆದಿಬೀಜ, ಪರಮೇಶ್ವರ; ಬ್ರಹ್ಮ-ಶಿವಾದಿಗಳು ಆರಾಧಿಸುವವನು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ವಾಸಿಸುವವನು. ನಾನು ಅವನನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 3
यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् । योऽस्मात् परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३ ॥
ಯಾವನಲ್ಲಿ ಈ ಜಗತ್ತು ನೆಲಸಿದೆ, ಯಾರಿಂದ ಇದು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ, ಯಾರಿಂದ ಇದು ಧಾರಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ಸ್ವಯಂ ಇದಾಗಿದ್ದಾನೋ—ಕಾರಣಕಾರ್ಯಗಳಿಗೂ ಪರನಾದ ಸ್ವಯಂಭೂ ಪರಮಪುರುಷನ ಶರಣು ನಾನು ಪಡೆಯುತ್ತೇನೆ.
Verse 4
य: स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद् विभातं क्व च तत् तिरोहितम् । अविद्धदृक् साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात्पर: ॥ ४ ॥
ಪರಮಪುರುಷನು ತನ್ನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ಪರಮ ಕಾರಣವೂ ಪರಮ ಫಲವೂ, ದ್ರಷ್ಟಾ-ಸಾಕ್ಷಿಯೂ; ಸರ್ವಾತೀತನು. ಆ ಪರಾತ್ಪರನು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ.
Verse 5
कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु । तमस्तदासीद् गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभु: ॥ ५ ॥
ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಲೋಕಗಳು, ಅವುಗಳ ಪಾಲಕರು ಮತ್ತು ಸರ್ವ ಕಾರಣ-ಕಾರ್ಯರೂಪ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಸೇರುವಾಗ, ಘನವಾದ ಗಾಢ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಅಂಧಕಾರದ ಪಾರದಲ್ಲಿ ವಿಭುವಾದ ಪರಮಪುರುಷನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಾನು ಅವನ ಕಮಲಪಾದಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 6
न यस्य देवा ऋषय: पदं विदु- र्जन्तु: पुन: कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् । यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमण: स मावतु ॥ ६ ॥
ಯಾವನ ಪದವನ್ನೂ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ದೇವರೂ ಋಷಿಗಳೂ ತಿಳಿಯಲಾರರೋ, ಅಂಥವನನ್ನು ಪಶುವಿನಂತೆ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯ ಜೀವಿಗಳು ಹೇಗೆ ಅರಿತು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಬಲ್ಲರು? ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಟನು ವಿವಿಧ ವೇಷಭೂಷೆ ಮತ್ತು ಚಲನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗದಂತೆ ಇರುವಂತೆ, ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಗಳು ದುರತ್ಯಯ. ಆ ಪರಮಪುರುಷನು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ.
Verse 7
दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनय: सुसाधव: । चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूता: सुहृद: स मे गति: ॥ ७ ॥
ಆಸಕ್ತಿರಹಿತರು, ಸರ್ವಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವವರು, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿರುವವರು, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ-ವಾನಪ್ರಸ್ಥ-ಸನ್ನ್ಯಾಸಗಳ ನಿರ್ದೋಷ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಸತ್ಸಾಧು ಮುನಿಗಳು ಯಾರ ಸರ್ವಮಂಗಳಕರ ಕಮಲಪಾದಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ಬಯಸುವರೋ—ಆ ಪರಮಪುರುಷನೇ ನನ್ನ ಗತಿ ಆಗಲಿ.
Verse 8
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य: स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
ಯಸ್ಯಗೆ ಭೌತಿಕ ಜನ್ಮವಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮವಿಲ್ಲ, ನಾಮರೂಪವಿಲ್ಲ, ಗುಣದೋಷಗಳೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ಲೋಕಸೃಷ್ಟಿ-ಪ್ರಳಯದ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಂತ ಅಂತರಂಗ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ರಾಮ-ಕೃಷ್ಣಾದಿ ಮಾನವರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಅನಂತಶಕ್ತಿಯ ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಅರൂപನಾಗಿಯೂ ಬಹುರೂಪನಾದ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ್ಮಕರ್ತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 9
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य: स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
ಆ ಪರಮೇಶ್ವರ ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಅನಂತಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಅವನು ಅರൂപನಾಗಿದ್ದರೂ ಮಹತ್ತಾದ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ—ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ।
Verse 10
नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने । नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥ १० ॥
ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ ಪರಮಾತ್ಮ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಇರುವ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ವಾಣಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಚೇತನಕ್ಕೂ ಅತೀತನಾದ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ।
Verse 11
सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नम: कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥
ಶುದ್ಧ ಸತ್ತ್ವದಿಂದಲೂ, ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ವಿವೇಕಿ ಭಕ್ತರಿಂದಲೂ ಅನುಭವಿಸಲ್ಪಡುವವನು; ಕೈವಲ್ಯಧಾಮದ ನಾಥ, ನಿರ್ವಾಣಸুখದ ಶುದ್ಧ ಸಂವಿದನ್ನು ನೀಡುವವನು—ಆ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 12
नम: शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे । निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२ ॥
ಶಾಂತಸ್ವರೂಪ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಘೋರಸ್ವರೂಪವಾದ (ನೃಸಿಂಹ) ಪ್ರಭುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಮೂಢಸ್ವರೂಪವಾದ (ವರಾಹಾದಿ ಪಶುರೂಪ) ಅವತಾರಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಗುಣಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ನಿರ್ವಿಶೇಷ ಸಮ್ಯಸ್ವರೂಪನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಜ್ಞಾನಘನವಾದ ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 13
क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे । पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नम: ॥ १३ ॥
ಹೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಪರಮಾತ್ಮಾ! ಸರ್ವಾಧ್ಯಕ್ಷನೂ ಸರ್ವಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಆದ ಪರಮಪುರುಷಾ! ಆತ್ಮಮೂಲ ಹಾಗೂ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯೇ—ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 14
सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे । असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नम: ॥ १४ ॥
ಹೇ ಪ್ರಭು! ನೀನು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳ ದ್ರಷ್ಟಾ, ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಪ್ರತ್ಯಯಗಳ ಕಾರಣ. ಈ ಅಸತ್ ಜಗತ್ತು ನಿನ್ನ ನೆರಳಿನಂತೆ; ನಿನ್ನ ಸತ್-ಆಭಾಸದಿಂದಲೇ ಇದು ಸತ್ಯವೆಂದು ಭಾಸಿಸುತ್ತದೆ—ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 15
नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय । सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १५ ॥
ಹೇ ಪ್ರಭು! ನಿನಗೆ ಪುನಃ ಪುನಃ ನಮಸ್ಕಾರ—ನೀನು ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳ ಕಾರಣ, ಸ್ವತಃ ನಿಷ್ಕಾರಣ, ಅದ್ಭುತ ಕಾರಣಸ್ವರೂಪ. ನೀನು ಸರ್ವ ಆಗಮ-ಆಮ್ನಾಯಗಳ ಮಹಾಸಾಗರ; ಮೋಕ್ಷದಾತ ಮತ್ತು ಪರಮಾಶ್ರಯ—ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 16
गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय । नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम- स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६ ॥
ಹೇ ಪ್ರಭು! ಅರಣಿ ಮರದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಮುಚ್ಚಿರುವಂತೆ, ಗುಣಗಳ ಆವರಣದಿಂದ ನಿನ್ನ ಚಿತ್ತ-ತೇಜಸ್ಸು ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಗುಣಕ್ಷೋಭಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದು. ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಶುದ್ಧರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತೀ—ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 17
मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय । स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत- प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥ १७ ॥
ಹೇ ಪ್ರಭು! ನನ್ನಂತಹ ಶರಣಾಗತ ಪಶುವನ್ನು ಬಂಧನಪಾಶಗಳಿಂದ ವಿಮೋಚಿಸುವವನೇ, ನೀನು ಸ್ವತಃ ಮುಕ್ತ, ಅಪಾರ ಕರುಣಾಮಯ, ನಿತ್ಯಾಶ್ರಯ—ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ। ಪರಮಾತ್ಮ ಅಂಶದಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲ ದೇಹಧಾರಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವೆ; ನೀನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅಂತರ್ಜ್ಞಾನ, ಭಗವಾನ್, ಅನಂತ—ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 18
आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तै- र्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय । मुक्तात्मभि: स्वहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १८ ॥
ಪ್ರಭುವೇ! ಭೌತಿಕ ಮಲಿನತೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದವರು ಹೃದಯದ ಅಂತರಾಳದಲ್ಲಿ ಸದಾ ನಿನ್ನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಮನೋವಿಕಲ್ಪ, ಮನೆ, ಬಂಧು, ಮಿತ್ರ, ಧನ ಮತ್ತು ಸೇವಕರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ದುರ್ಳಭ. ನೀನು ಗುಣಾತೀತ, ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪ, ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್; ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 19
यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति । किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९ ॥
ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಆಸೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುವವರು ಅವನಿಂದ ತಮಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇತರ ವರಗಳೂ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವ್ಯಯವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ದೇಹವೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಪಾರ ಕರುಣಾಮಯನಾದ ಆ ಭಗವಾನ್ ಈ ಅಪಾಯದಿಂದಲೂ ಸಂಸಾರಬಂಧನದಿಂದಲೂ ನನಗೆ ವಿಮೋಚನ ನೀಡಲಿ।
Verse 20
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
ಏಕಾಂತ ಭಕ್ತರು, ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಯಸದೆ, ಅವನ ಅತ್ಯದ್ಭುತ ಹಾಗೂ ಪರಮ ಮಂಗಳಕರ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ-ಹಾಡುತ್ತಾ ಆನಂದಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಆ ಅಕ್ಷರ ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮೇಶ್ವರ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯ, ಇಂದ್ರಿಯಾತೀತ, ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ದೂರದಂತೆ ತೋರುವ, ಅನಂತ, ಆದಿಕಾರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 21
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
ಏಕಾಂತ ಭಕ್ತರು, ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಯಸದೆ, ಅವನ ಅತ್ಯದ್ಭುತ ಹಾಗೂ ಪರಮ ಮಂಗಳಕರ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ-ಹಾಡುತ್ತಾ ಆನಂದಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಆ ಅಕ್ಷರ ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮೇಶ್ವರ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯ, ಇಂದ್ರಿಯಾತೀತ, ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ದೂರದಂತೆ ತೋರುವ, ಅನಂತ, ಆದಿಕಾರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 22
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
ಯಾರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವತೆಗಳು, ವೇದಗಳು, ಚರಾಚರ ಲೋಕಗಳು ನಾಮರೂಪಭೇದದಿಂದ ಅವನ ಅಲ್ಪಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿವೆ. ಅಗ್ನಿಯ ಕಿಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ಮೂಲದಿಂದ ಪುನಃಪುನಃ ಹೊರಟು ಮತ್ತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವಂತೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಸ್ಥೂಲ-ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೇಹಸೃಷ್ಟಿಗಳು ಮತ್ತು ಗುಣಪ್ರವಾಹವು ಭಗವಂತನಿಂದ ಹೊರಟು ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ನ ದೇವನೂ ಅಲ್ಲ, ನ ಅಸುರನೂ ಅಲ್ಲ; ನ ಮಾನವನೂ ಅಲ್ಲ, ನ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ನ ಸ್ತ್ರೀಯೂ ಅಲ್ಲ, ನ ಪುರುಷನೂ ಅಲ್ಲ, ನ ನಪುಂಸಕನೂ ಅಲ್ಲ. ಅವನು ನ ಗುಣ, ನ ಕರ್ಮ, ನ ಸತ್, ನ ಅಸತ್—‘ನೇತಿ ನೇತಿ’ ಎಂಬ ನಿರಾಕರಣೆಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವ ಅನಂತನು; ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ।
Verse 23
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
ಬ್ರಹ್ಮ, ದೇವತೆಗಳು, ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಚರಾಚರ ಜೀವಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಕಿಡಿಗಳು ಹೊರಬಂದು ಮತ್ತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗುವಂತೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಅವರು ದೇವತೆಯಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲ. ಅವರು ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲ, ಪುರುಷನಲ್ಲ, ನಪುಂಸಕನಲ್ಲ. ಅವರು 'ನೇತಿ-ನೇತಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪರಮ ಸತ್ಯ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ!
Verse 24
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
ಬ್ರಹ್ಮ, ದೇವತೆಗಳು, ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಚರಾಚರ ಜೀವಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಕಿಡಿಗಳು ಹೊರಬಂದು ಮತ್ತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗುವಂತೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಅವರು ದೇವತೆಯಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲ. ಅವರು ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲ, ಪುರುಷನಲ್ಲ, ನಪುಂಸಕನಲ್ಲ. ಅವರು 'ನೇತಿ-ನೇತಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪರಮ ಸತ್ಯ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ!
Verse 25
जिजीविषे नाहमिहामुया कि- मन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या । इच्छामि कालेन न यस्य विप्लव- स्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५ ॥
ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುವ ಈ ಆನೆಯ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬದುಕಲು ನಾನು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಆನೆಯ ದೇಹದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಕಾಲದಿಂದ ನಾಶವಾಗದ, ಅಜ್ಞಾನದ ಹೊದಿಕೆಯನ್ನು ಕಳಚುವ ಶಾಶ್ವತ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 26
सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् । विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६ ॥
ಈಗ, ಭೌತಿಕ ಬದುಕಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾ, ವಿಶ್ವದ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಆ ಪರಮ ಪುರುಷನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವರು ವಿಶ್ವದ ರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ಜಗತ್ತಿಗೆ അതೀತರು. ಅವರು ಹುట్టుವ ಇಲ್ಲದವರು, ಪರಮ ಗುರಿ ಮತ್ತು ಸರ್ವಜ್ಞರು. ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 27
योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते । योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७ ॥
ಭಕ್ತಿ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿ, ಪರಿಶುದ್ಧವಾದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಗಳು ಯಾರನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೋ, ಆ ಯೋಗೇಶ್ವರನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 28
नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग- शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय । प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥ २८ ॥
ಪ್ರಭು! ನಿಮಗೆ ಪುನಃ ಪುನಃ ನಮಸ್ಕಾರ—ತ್ರಿವಿಧ ಶಕ್ತಿಗಳ ಅಸಹ್ಯ ವೇಗದ ನಿಯಂತ, ಸಮಸ್ತ ಬುದ್ಧಿಗುಣಗಳ ಆಶ್ರಯ, ಶರಣಾಗತರ ರಕ್ಷಕ ನೀವು. ನಿಮ್ಮ ಶಕ್ತಿ ಅನಂತ; ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಾಸಂಯಮವಿಲ್ಲದವರು ನಿಮ್ಮ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರರು.
Verse 29
नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् । तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥ २९ ॥
ನಿನ್ನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ ‘ನಾನು’ ‘ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ದೇಹಾಭಿಮಾನಿ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಜೀವನು ತನ್ನ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ದುಸ್ತರನಾದ ಆ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ನಾನು ಶರಣು ಪಡೆದು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 30
श्रीशुक उवाच एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमाना: । नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात् तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् ॥ ३० ॥
ಶ್ರೀಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಗಜೇಂದ್ರನು ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ದೇವತೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳದೆ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮ, ಶಿವ, ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ರೂಪಭೇದಾಭಿಮಾನದಿಂದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾದ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಾನ್ ಹರಿ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು.
Verse 31
तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवास: स्तोत्रं निशम्य दिविजै: सह संस्तुवद्भि: । छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमान- श्चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्र: ॥ ३१ ॥
ಗಜೇಂದ್ರನ ಆರ್ಥ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರಿತು, ಅವನು ಅರ್ಪಿಸಿದ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾಸಿಸುವ ಭಗವಾನ್ ಹರಿ—ತಮ್ಮನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ—ಛಂದೋಮಯ ಗರುಡನ ಮೇಲೆ ಆರೂಢನಾಗಿ, ಚಕ್ರಾದಿ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಗಜೇಂದ್ರ ಇದ್ದ ಕಡೆಗೆ ಬಂದನು.
Verse 32
सोऽन्त:सरस्युरुबलेन गृहीत आर्तो दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् । उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रा- न्नारायणाखिलगुरो भगवन् नमस्ते ॥ ३२ ॥
ಸರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಯ ಮಹಾಬಲದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಗಜೇಂದ್ರನು ತೀವ್ರ ವೇದನೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗರುಡನ ಮೇಲೆ ಚಕ್ರಧಾರಿ ಹರಿಯನ್ನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ತಕ್ಷಣ ತನ್ನ ಸೊಂಡಿಲಲ್ಲಿ ಕಮಲವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೇಳಿದನು—“ನಾರಾಯಣಾ! ಅಖಿಲಗುರು! ಭಗವನ್! ನಿಮಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.”
Verse 33
तं वीक्ष्य पीडितमज: सहसावतीर्य सग्राहमाशु सरस: कृपयोज्जहार । ग्राहाद् विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं संपश्यतां हरिरमूमुचदुच्छ्रियाणाम् ॥ ३३ ॥
ಗಜೇಂದ್ರನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಅಜನಾದ ಶ್ರೀಹರಿಯು ಕರುಣೆಯಿಂದ ತಕ್ಷಣ ಗರುಡನ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ಇಳಿದು, ಗ್ರಾಹನೊಡನೆ ಅವನನ್ನು ಸರೋವರದಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದನು. ದೇವತೆಗಳ ಮುಂದೆ ಪ್ರಭುವು ತನ್ನ ಚಕ್ರದಿಂದ ಗ್ರಾಹನ ಬಾಯಿಯನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ಗಜೇಂದ್ರನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದನು।
Frequently Asked Questions
The text emphasizes that Gajendra praised the Supreme Authority without naming a particular deva and without seeking intermediary shelter. Since devas operate within delegated jurisdiction and karma-bound cosmic roles, they were not invoked; Hari, as Paramātmā and Puruṣottama, is the universal witness and independent protector, and thus He personally responded to pure surrender directed to the Supreme.
Verse 1 frames remembrance as both prior saṁskāra (Indradyumna’s past spiritual training) and Kṛṣṇa’s grace enabling recollection under crisis. The implication is that bhakti impressions are never lost; when danger strips away false supports, the Lord can awaken dormant devotion, making remembrance itself an act of mercy and a doorway to deliverance.
It functions as direct śaraṇāgati to Vāsudeva, identifying the Supreme Person as the root cause and indwelling Lord of all beings. In the chapter’s progression, it anchors Gajendra’s movement from philosophical glorification of the Absolute to personal reliance on Bhagavān, culminating in Hari’s visible intervention.
The prayer distinguishes between material limitation and transcendental form. Bhagavān is not conditioned by prakṛti, yet He manifests by internal potency (antarāṅgā-śakti) in avatāra forms for līlā and protection. This preserves transcendence while affirming personal theism: the Lord is beyond guṇas yet can accept functional relation to them for cosmic purpose.
Gajendra states the Lord is unreachable by mind, words, or ordinary consciousness, yet is realized by pure devotees in bhakti-yoga. The narrative then validates the claim: in a condition where physical power and strategy fail, heartfelt surrender and glorification draw the Lord’s immediate presence, showing bhakti as both epistemology (how He is known) and soteriology (how one is saved).