Srimad Bhagavatam — Ashtama Skandha, Shloka 29
Bali Mahārāja Upholds Truth; Vāmana Reveals the Universal Form and Takes the Two Steps
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
hṛdy aṅga dharmaṁ stanayor murārer ṛtaṁ ca satyaṁ ca manasy athendum śriyaṁ ca vakṣasy aravinda-hastāṁ kaṇṭhe ca sāmāni samasta-rephān
ಓ ರಾಜನೇ! ಬಲಿ ಮಹಾರಾಜನು ಮುರಾರಿಯ ವಿರಾಟ್ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನು, ವಕ್ಷಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಋತ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವನ್ನು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನನ್ನು, ಉರಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಹಸ್ತಾ ಶ್ರೀದೇವಿಯನ್ನು, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ವೇದಧ್ವನಿಗಳನ್ನು, ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಪ್ರಧಾನ ದೇವಗಣವನ್ನು, ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು, ಶಿರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಲೋಕಗಳನ್ನು, ಕೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಘಗಳನ್ನು, ನಾಸಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾಯುವನ್ನು, ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು, ಮುಖದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಕಂಡನು। ಅವರ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸುಗಳು, ಜಿಹ್ವಾರಸದಲ್ಲಿ ವರುಣ, ಭ್ರೂಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮ-ವಿಧಿಗಳು, ಪಾಪಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ, ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧ, ಅಧರಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಭ. ಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ ಕಾಮ, ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಲ, ಬೆನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ, ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿ; ಛಾಯೆಯಲ್ಲಿ ಮರಣ, ನಗುವಿನಲ್ಲಿ ಮಾಯೆ, ರೋಮಗಳಲ್ಲಿ ಔಷಧಿಗಳು; ನಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು, ನಖಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಲೆಗಳು, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ-ದೇವ-ಋಷಿಗಳು, ಮತ್ತು ದೇಹೇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು—ಇಂತೆ ಪ್ರಭುವಿನ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಲಿ ಕಂಡನು।
FAQs
This verse states that the universal form contains all aspects of existence—rivers, mountains, Brahmā, demigods, sages, and all moving and nonmoving beings—situated within the Lord’s life-airs and limbs.
Śukadeva Gosvāmī speaks this narration to King Parīkṣit, describing the vision of the universal form and what was perceived within it.
By practicing reverence and responsibility—seeing life as sacred and interconnected—one cultivates humility, reduces envy, and strengthens devotion through remembering the Lord as the shelter of all.