Adhyaya 2
Trikūṭa Mountain, Ṛtumat Garden, and the Beginning of Gajendra’s Crisis
ಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಮಹಾರಾಜ ಪರೀಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರದೊಳಗೆ ಎತ್ತಿ ನಿಂತಿರುವ ಮಹಿಮಾಮಯ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅದರ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಶಿಖರಗಳು, ರತ್ನಮಯ ಕಣಿವೆಗಳು, ಜಲಪಾತಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ನಿವಾಸಿಗಳು. ನಂತರ ವರುಣದೇವನ ಸರ್ವಋತು ಉದ್ಯಾನ ‘ಋತுமತ್’ ಹಾಗೂ ಕಮಲಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸರೋವರದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಮಹಾ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಘಟನೆಯ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಗಜಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಗಜೇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಗುಂಪಿನೊಂದಿಗೆ ಬಂದು ಸ್ನಾನ-ಪಾನ ಮಾಡಿ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಾಯೆಯೊಳಗಿನ ದೇಹಾಸಕ್ತಿಯ ಉದಾಹರಣೆ. ದೈವಯೋಗದಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠ ಮೊಸಳೆ ಗಜೇಂದ್ರನ ಕಾಲನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಭೀಕರ ಹೋರಾಟ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಮೊಸಳೆಯ ಬಲ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಾ, ಗಜೇಂದ್ರನ ಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ; ಆಗ ಲೋಕಸಹಾಯ ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ಅರಿತು, ಏಕೈಕ ಸರ್ವಶರಣನಾದ ಶ್ರೀಹರಿಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ಭಗವದನುಗ್ರಹದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ವೇದಿಕೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच आसीद् गिरिवरो राजंस्त्रिकूट इति विश्रुत: । क्षीरोदेनावृत: श्रीमान्योजनायुतमुच्छ्रित: ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಶುಕನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ, ತ್ರಿಕೂಟವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮಹಾ ಪರ್ವತವೊಂದು ಇತ್ತು. ಅದು ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿ, ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು.
Verse 2
तावता विस्तृत: पर्यक्त्रिभि: शृङ्गै: पयोनिधिम् । दिश: खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयै: ॥ २ ॥ अन्यैश्च ककुभ: सर्वा रत्नधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम् ॥ ३ ॥
ಆ ಪರ್ವತವು ಅಷ್ಟೇ ಉದ್ದ-ಅಗಲವನ್ನೂ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಕಬ್ಬಿಣ, ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಬಂಗಾರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಅದರ ಮೂರು ಪ್ರಧಾನ ಶಿಖರಗಳು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳು ರತ್ನ-ಧಾತುಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ, ನಾನಾ ಮರ-ಬಳ್ಳೀ-ಗುಡ್ಮಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಜಲಪಾತಗಳ ಮಧುರ ಘೋಷವು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 3
तावता विस्तृत: पर्यक्त्रिभि: शृङ्गै: पयोनिधिम् । दिश: खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयै: ॥ २ ॥ अन्यैश्च ककुभ: सर्वा रत्नधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम् ॥ ३ ॥
ಆ ಪರ್ವತವು ಅಷ್ಟೇ ಉದ್ದ-ಅಗಲವನ್ನೂ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಕಬ್ಬಿಣ, ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಬಂಗಾರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಅದರ ಮೂರು ಪ್ರಧಾನ ಶಿಖರಗಳು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳು ರತ್ನ-ಧಾತುಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ, ನಾನಾ ಮರ-ಬಳ್ಳೀ-ಗುಡ್ಮಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಜಲಪಾತಗಳ ಮಧುರ ಘೋಷವು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 4
स चावनिज्यमानाङ्घ्रि: समन्तात् पयऊर्मिभि: । करोति श्यामलां भूमिं हरिन्मरकताश्मभि: ॥ ४ ॥
ಆ ಪರ್ವತದ ಪಾದಭಾಗವನ್ನು ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಕ್ಷೀರದ ಅಲೆಗಳು ಸದಾ ತೊಳೆಯುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹಸಿರು ಮರಕತ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ಎಂಟು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಶ್ಯಾಮಲ-ಹರಿತವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 5
सिद्धचारणगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगै: । किन्नरैरप्सरोभिश्च क्रीडद्भिर्जुष्टकन्दर: ॥ ५ ॥
ಆ ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಗಳು ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ಗಂಧರ್ವರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಮಹೋರಗರು (ನಾಗರು), ಕಿನ್ನರರು ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರಸರು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾ ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದವು.
Verse 6
यत्र सङ्गीतसन्नादैर्नदद्गुहममर्षया । अभिगर्जन्ति हरय: श्लाघिन: परशङ्कया ॥ ६ ॥
ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಗಾನಗಳ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಬಲಗರ್ವದಿಂದಿರುವ ಸಿಂಹಗಳು ‘ಮತ್ತೊಂದು ಸಿಂಹ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದು ಶಂಕಿಸಿ ಅಸಹ್ಯ ಈರ್ಷೆಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ।
Verse 7
नानारण्यपशुव्रातसङ्कुलद्रोण्यलङ्कृत: । चित्रद्रुमसुरोद्यानकलकण्ठविहङ्गम: ॥ ७ ॥
ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಕಣಿವೆಗಳು ನಾನಾವಿಧ ಅರಣ್ಯಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು; ದೇವತೆಗಳ ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಚಿತ್ರ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಮಧುರಕಂಠ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಿಲಿಕಿಲಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು।
Verse 8
सरित्सरोभिरच्छोदै: पुलिनैर्मणिवालुकै: । देवस्त्रीमज्जनामोदसौरभाम्ब्वनिलैर्युत: ॥ ८ ॥
ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ತೀರಗಳು ಮರಳಿನ ಕಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಸಣ್ಣ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದವು. ನೀರು ಸ್ಫಟಿಕದಂತೆ ಸ್ವಚ್ಛ; ದೇವಾಂಗನರು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವರ ದೇಹಸುಗಂಧ ಜಲದಲ್ಲೂ ಗಾಳಿಯಲ್ಲೂ ಬೆರೆತು ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸುಗಂಧಮಯಗೊಳಿಸಿತು।
Verse 9
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ತ್ರಿಕೂಟದ ಒಂದು ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ಭಕ್ತ ವರుణನಿಗೆ ಸೇರಿದ ‘ಋತுமತ್’ ಎಂಬ ಉದ್ಯಾನವಿತ್ತು; ಅದು ದೇವಾಂಗನರ ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಳ. ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ದಿವ್ಯ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಸದಾ ಹೂ-ಹಣ್ಣು ಕೊಡುವ ಮರಗಳು—ಮಂದಾರ, ಪಾರಿಜಾತ, ಪಾಟಲ, ಅಶೋಕ, ಚಂಪಕ; ಚೂತ, ಪಿಯಾಲ, ಪನಸ, ಮಾವು, ಆಮ್ರಾತಕ, ಕ್ರಮುಕ (ಸೂಪಾರಿ), ನಾರಿಕೇಳ, ಖರ್ಜೂರ, ಬೀಜಪೂರಕ (ದಾಳಿಂಬೆ); ಮಧುಕ, ಶಾಲ, ತಾಳ, ತಮಾಲ, ಅಸನ, ಅರ್ಜುನ, ಅರಿಷ್ಟ, ಉಡುಂಬರ, ಪ್ಲಕ್ಷ, ವಟ, ಕಿಂಶುಕ, ಚಂದನ; ಹಾಗೆಯೇ ಪಿಚುಮರ್ದ, ಕೋವಿದಾರ, ಸರಲ, ದೇವದಾರು, ದ್ರಾಕ್ಷಿ, ಇಕ್ಷು, ರಂಭಾ (ಬಾಳೆ), ಜಂಬು, ಬದರಿ, ಅಕ್ಷ, ಅಭಯ, ಆಮಲಕೀ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು।
Verse 10
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ತ್ರಿಕೂಟದ ಒಂದು ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ಭಕ್ತ ವರుణನಿಗೆ ಸೇರಿದ ‘ಋತுமತ್’ ಎಂಬ ಉದ್ಯಾನವಿತ್ತು; ಅದು ದೇವಾಂಗನರ ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಳ. ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ದಿವ್ಯ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಸದಾ ಹೂ-ಹಣ್ಣು ಕೊಡುವ ಮರಗಳು—ಮಂದಾರ, ಪಾರಿಜಾತ, ಪಾಟಲ, ಅಶೋಕ, ಚಂಪಕ; ಚೂತ, ಪಿಯಾಲ, ಪನಸ, ಮಾವು, ಆಮ್ರಾತಕ, ಕ್ರಮುಕ, ನಾರಿಕೇಳ, ಖರ್ಜೂರ, ಬೀಜಪೂರಕ; ಮಧುಕ, ಶಾಲ, ತಾಳ, ತಮಾಲ, ಅಸನ, ಅರ್ಜುನ, ಅರಿಷ್ಟ, ಉಡುಂಬರ, ಪ್ಲಕ್ಷ, ವಟ, ಕಿಂಶುಕ, ಚಂದನ; ಹಾಗೆಯೇ ಪಿಚುಮರ್ದ, ಕೋವಿದಾರ, ಸರಲ, ದೇವದಾರು, ದ್ರಾಕ್ಷಿ, ಇಕ್ಷು, ರಂಭಾ, ಜಂಬು, ಬದರಿ, ಅಕ್ಷ, ಅಭಯ, ಆಮಲಕೀ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು।
Verse 11
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದ ದ್ರೋಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ಋತுமತ್’ ಎಂಬ ದಿವ್ಯ ಉದ್ಯಾನವಿತ್ತು. ಅದು ಮಹಾತ್ಮ ವರుణದೇವನಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದು ದೇವಯೋಷಿತೆಯರ ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೂ-ಹಣ್ಣು ಕೊಡುವ ವೃಕ್ಷಗಳು—ಮಂದಾರ, ಪಾರಿಜಾತ, ಪಾಟಲ, ಅಶೋಕ, ಚಂಪಕ, ಚೂತ, ಪಿಯಾಲ, ಪನಸ, ಆಮ್ರಾದಿ—ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದವು.
Verse 12
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ಆ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮಧೂಕ, ಶಾಲ, ತಾಳ, ತಮಾಲ, ಅಸನ, ಅರ್ಜುನ, ಅರಿಷ್ಟ, ಉಡುಂಬರ, ಪ್ಲಕ್ಷ, ವಟ, ಕಿಂಶುಕ ಮತ್ತು ಚಂದನ ಮುಂತಾದ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಇದ್ದವು. ನಾನಾವಿಧ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅದು ಸದಾ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿದ್ದು, ವರుణದೇವನ ಆ ತೋಟ ದೇವಯೋಷಿತೆಯರ ಕ್ರೀಡಾಭೂಮಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 13
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ಅಲ್ಲಿ ದ್ರಾಕ್ಷಿ, ಕಬ್ಬು, ಬಾಳೆ, ಜಂಬು, ಬದರಿ, ಅಕ್ಷ, ಅಭಯ, ಆಮಲಕಿ ಮುಂತಾದವುಗಳೂ ಇದ್ದವು; ಜೊತೆಗೆ ಪಿಚುಮರ್ದ, ಕೋವಿದಾರ, ಸರಲ ಮತ್ತು ಸುರದಾರು ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ತುಂಬಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ನಿತ್ಯ ಋತುಗಳ ಹೂ-ಹಣ್ಣು ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಆ ಉದ್ಯಾನವು ತ್ರಿಕೂಟದ ದ್ರೋಣಿಯಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿತ್ತು.
Verse 14
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ಆ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ವ, ಕಪಿತ್ಥ, ಜಂಬೀರ, ಭಲ್ಲಾತಕಾದಿ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅತಿ ವಿಶಾಲ ಸರೋವರವಿತ್ತು; ಅದರಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕಮಲಗಳು ಅರಳಿದ್ದವು. ಕುಮುದ, ಉತ್ಪಲ, ಕಹ್ಲಾರ, ಶತಪತ್ರ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಅದು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಪರ್ವತದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು.
Verse 15
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ಆ ಸರೋವರವು ಕುಮುದ, ಉತ್ಪಲ, ಕಹ್ಲಾರ, ಶತಪತ್ರ ಪುಷ್ಪಶೋಭೆಯಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಮಧುಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತಾದ ಭ್ರಮರಗಳು ಗುಂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಮಧುರಸ್ವರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು; ಹೀಗಾಗಿ ಆ ಸ್ಥಳ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯವಾಗಿತ್ತು.
Verse 16
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ಆ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲವಾದ ಒಂದು ಸರೋವರವಿತ್ತು; ಅದರಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಸ್ವರ್ಣವರ್ಣದ ಕಮಲಗಳು ಹಾಗೂ ಕುಮುದ, ಉತ್ಪಲ, ಕಹ್ಲಾರ, ಶತಪತ್ರ ಪುಷ್ಪಗಳು ಅರಳಿ ಪರ್ವತದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ವ, ಕಪಿತ್ಥ, ಜಂಬೀರ, ಭಲ್ಲಾತಕಾದಿ ವೃಕ್ಷಗಳು ಇದ್ದವು; ಮಧು ಕುಡಿದು ಮತ್ತಾದ ಭ್ರಮರಗಳು ಗುಂಜರಿಸುತ್ತಾ, ಮಧುರಸ್ವರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಲರವಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
Verse 17
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ಮೀನುಗಳು ಮತ್ತು ಆಮೆಗಳ ಸಂಚಾರದಿಂದ ನೀರು ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದು, ಕಮಲಗಳಿಂದ ಬಿದ್ದ ಪರಾಗದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಸರೋವರವು ಸುತ್ತಲೂ ಕದಂಬ, ವೇತಸ, ನಲ, ನೀಪ, ವಂಜುಲಕಾದಿ ಸಸ್ಯಗಳಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿತ್ತು.
Verse 18
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ಆ ಸರೋವರವು ಸುತ್ತಲೂ ಕುಂದ, ಕುರುಬಕ, ಅಶೋಕ, ಶಿರೀಷ, ಕೂಟಜ, ಇಂಗುದ, ಕುಬ್ಜಕ ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಣ-ಯೂಥೀ, ನಾಗ, ಪುನ್ನಾಗ, ಜಾತಿ ಮೊದಲಾದ ಪುಷ್ಪವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ನಾನಾವಿಧ ಸುಗಂಧ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ತೀರವೂ ಮನೋಹರವಾಗಿತ್ತು.
Verse 19
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ಮಲ್ಲಿಕಾ, ಶತಪತ್ರ ಹಾಗೂ ಮಾಧವೀ, ಜಾಲಕಾದಿ ಲತೆಗಳಿಂದ ಆ ಸರೋವರವೂ ಅದರ ತೀರವೂ ಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಋತುವಿನಂತೆ ಸದಾ ಹೂ-ಹಣ್ಣು ನೀಡುವ ಅನೇಕ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರ್ವತವು ದಿವ್ಯ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸಿತು.
Verse 20
तत्रैकदा तद्गिरिकाननाश्रय: करेणुभिर्वारणयूथपश्चरन् । सकण्टकं कीचकवेणुवेत्रवद् विशालगुल्मं प्ररुजन्वनस्पतीन् ॥ २० ॥
ಒಮ್ಮೆ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಆನೆಗಳ ನಾಯಕನು ತನ್ನ ಆನೆಮಾದೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸರೋವರದ ಕಡೆಗೆ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಕೀಚಕ, ವೇಣು, ವೇತಸಾದಿ ಲತೆಗಳು, ಗುಡ್ಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಮುಂದುವರಿದನು.
Verse 21
यद्गन्धमात्राद्धरयो गजेन्द्रा व्याघ्रादयो व्यालमृगा: सखड्गा: । महोरगाश्चापि भयाद्द्रवन्ति सगौरकृष्णा: सरभाश्चमर्य: ॥ २१ ॥
ಆ ಗಜೇಂದ್ರನ ವಾಸನೆ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಇತರ ಆನೆಗಳು, ಹುಲಿ ಮೊದಲಾದ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು, ಸಿಂಹ, ಖಡ್ಗಮೃಗ, ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ಹಾಗೂ ಬಿಳಿ‑ಕಪ್ಪು ಸರಭಗಳು ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಹೋದವು; ಚಮರೀ ಜಿಂಕೆಗಳೂ ಓಡಿದವು.
Verse 22
गोपुच्छशालावृकमर्कटाश्च । अन्यत्र क्षुद्रा हरिणा: शशादय- श्चरन्त्यभीता यदनुग्रहेण ॥ २२ ॥
ಆ ಗಜೇಂದ್ರನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನರಿ, ತೋಳ, ಎಮ್ಮೆ, ಕರಡಿ, ಕಾಡುಹಂದಿ, ಗೋಪುಚ್ಛ, ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ, ಕೋತಿ, ಮೊಲ, ಇತರ ಜಿಂಕೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕಾಡಿನ ಬೇರೆಡೆ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಅವನನ್ನು ಭಯಪಡಲಿಲ್ಲ.
Verse 23
स घर्मतप्त: करिभि: करेणुभि- र्वृतो मदच्युत्करभैरनुद्रुत: । गिरिं गरिम्णा परित: प्रकम्पयन् निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनै: ॥ २३ ॥ सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन्विदूरान्मदविह्वलेक्षण: । वृत: स्वयूथेन तृषार्दितेन तत् सरोवराभ्यासमथागमद्द्रुतम् ॥ २४ ॥
ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ತಪ್ತನಾದ ಗಜಪತಿ ಗಂಡು‑ಹೆಣ್ಣು ಆನೆಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು; ಮದ ಚಿಮ್ಮುವ ಕರುಗಳು ಅವನ ಹಿಂದೆ ಬಂದವು. ತನ್ನ ಭಾರದಿಂದ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಅವನು ಸಾಗಿದನು; ಮಧುಪಾನ ಮಾಡುವ ಜೇನುನೊಣಗಳು ಅವನ ಮದವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ದೂರದಿಂದಲೇ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಸರೋವರದಿಂದ ಬಂದ ಕಮಲರೇಣುವಿನ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತ, ಮದದಿಂದ ಮಂಕಾದ ದೃಷ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ, ದಾಹದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ತನ್ನ ಯೂಥದೊಡನೆ ಅವನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸರೋವರದ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದನು.
Verse 24
स घर्मतप्त: करिभि: करेणुभि- र्वृतो मदच्युत्करभैरनुद्रुत: । गिरिं गरिम्णा परित: प्रकम्पयन् निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनै: ॥ २३ ॥ सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन्विदूरान्मदविह्वलेक्षण: । वृत: स्वयूथेन तृषार्दितेन तत् सरोवराभ्यासमथागमद्द्रुतम् ॥ २४ ॥
ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ತಪ್ತನಾದ ಗಜಪತಿ ಗಂಡು‑ಹೆಣ್ಣು ಆನೆಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು; ಮದ ಚಿಮ್ಮುವ ಕರುಗಳು ಅವನ ಹಿಂದೆ ಬಂದವು. ತನ್ನ ಭಾರದಿಂದ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಅವನು ಸಾಗಿದನು; ಮಧುಪಾನ ಮಾಡುವ ಜೇನುನೊಣಗಳು ಅವನ ಮದವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ದೂರದಿಂದಲೇ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಸರೋವರದಿಂದ ಬಂದ ಕಮಲರೇಣುವಿನ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತ, ಮದದಿಂದ ಮಂಕಾದ ದೃಷ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ, ದಾಹದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ತನ್ನ ಯೂಥದೊಡನೆ ಅವನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸರೋವರದ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದನು.
Verse 25
विगाह्य तस्मिन्नमृताम्बु निर्मलं हेमारविन्दोत्पलरेणुरूषितम् । पपौ निकामं निजपुष्करोद्धृत- मात्मानमद्भि: स्नपयन्गतक्लम: ॥ २५ ॥
ಗಜೇಂದ್ರರಾಜನು ಆ ನಿರ್ಮಲ, ಶೀತಲ, ಅಮೃತಸಮಾನ ಜಲದಲ್ಲಿ ಇಳಿದು, ಬಂಗಾರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕಮಲ ಹಾಗೂ ನೀಲೋತ್ಪಲಗಳ ರೇಣುವಿನಿಂದ ಸುಗಂಧಿತವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ದಣಿವು ತೊಳೆದುಕೊಂಡನು. ನಂತರ ತನ್ನ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ನೀರನ್ನು ಎತ್ತಿ ಮನಸಾರೆ ಕುಡಿದು ತೃಪ್ತನಾದನು.
Verse 26
स पुष्करेणोद्धृतशीकराम्बुभि- र्निपाययन्संस्नपयन्यथा गृही । घृणी करेणु: करभांश्च दुर्मदो नाचष्ट कृच्छ्रं कृपणोऽजमायया ॥ २६ ॥
ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ ಕುಟುಂಬಾಸಕ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಬಾಹ್ಯಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ಗಜೇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಸರೋವರದ ನೀರನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹೆಣ್ಣು ಆನೆಗಳಿಗೂ ಮರಿಗಳಿಗೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿ ಕುಡಿಯಿಸಿದನು; ಆ ಕಠಿಣ ಶ್ರಮವನ್ನು ಅವನು ಕಷ್ಟವೆಂದು ಎಣಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 27
तं तत्र कश्चिन्नृप दैवचोदितो ग्राहो बलीयांश्चरणे रुषाग्रहीत् । यदृच्छयैवं व्यसनं गतो गजो यथाबलं सोऽतिबलो विचक्रमे ॥ २७ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ದೈವದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಬಲಿಷ್ಠ ಮೊಸಳೆ ಕೋಪಗೊಂಡು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಗಜೇಂದ್ರನ ಕಾಲನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿತು. ಹೀಗೆ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಬಂದ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಬಲಿಷ್ಠ ಆನೆ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಮಟ್ಟಿಗೆ ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿತು.
Verse 28
तथातुरं यूथपतिं करेणवो विकृष्यमाणं तरसा बलीयसा । विचुक्रुशुर्दीनधियोऽपरे गजा: पार्ष्णिग्रहास्तारयितुं न चाशकन् ॥ २८ ॥
ನಂತರ ಅತಿಬಲಿಷ್ಠ ಮೊಸಳೆಯ ವೇಗದ ಎಳೆಯಾಟದಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಯೂಥಪತಿ ಗಜೇಂದ್ರನನ್ನು ಆ ದಯನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಹೆಣ್ಣು ಆನೆಗಳು ದೀನಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಿರುಚಿದವು. ಇತರ ಆನೆಗಳು ಹಿಂದೆಂದಿನಿಂದ ಹಿಡಿದು ರಕ್ಷಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಮೊಸಳೆಯ ಮಹಾಬಲದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.
Verse 29
नियुध्यतोरेवमिभेन्द्रनक्रयो- र्विकर्षतोरन्तरतो बहिर्मिथ: । समा: सहस्रं व्यगमन् महीपते सप्राणयोश्चित्रममंसतामरा: ॥ २९ ॥
ಓ ಮಹೀಪತೇ, ಹೀಗೆ ಆನೆ ಮತ್ತು ಮೊಸಳೆ ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೀರಿನೊಳಗೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೊರಗೆ ಎಳೆಯುತ್ತಾ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು. ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದ ಇಬ್ಬರ ಈ ಸಮರವನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆಗಳು ಅಚ್ಚರಿಗೊಂಡರು.
Verse 30
ततो गजेन्द्रस्य मनोबलौजसां कालेन दीर्घेण महानभूद् व्यय: । विकृष्यमाणस्य जलेऽवसीदतो विपर्ययोऽभूत् सकलं जलौकस: ॥ ३० ॥
ನಂತರ ದೀರ್ಘಕಾಲ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹೋರಾಡಿದ ಕಾರಣ ಗಜೇಂದ್ರನ ಮನೋಬಲ, ದೇಹಬಲ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಶಕ್ತಿ ಬಹಳ ಕುಗ್ಗಿತು. ಆದರೆ ಜಲಚರವಾದ ಮೊಸಳೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿತ್ತು; ಅದರ ಉತ್ಸಾಹ, ಶಾರೀರಿಕ ಬಲ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಶಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಹೋಯಿತು.
Verse 31
इत्थं गजेन्द्र: स यदाप सङ्कटं प्राणस्य देही विवशो यदृच्छया । अपारयन्नात्मविमोक्षणे चिरं दध्याविमां बुद्धिमथाभ्यपद्यत ॥ ३१ ॥
ಹೀಗೆ ಗಜೇಂದ್ರನು ದೈವವಶಾತ್ ಮೊಸಳೆಯ ಪಾಶದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದನು. ದೇಹಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅಸಹಾಯಕನಾಗಿ ಬಹುಕಾಲ ತನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದೆ ಹೋಯಿತು. ಮರಣಭಯದಿಂದ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿ ಕೊನೆಗೆ ಈ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬಂದನು.
Verse 32
न मामिमे ज्ञातय आतुरं गजा: कुत: करिण्य: प्रभवन्ति मोचितुम् । ग्राहेण पाशेन विधातुरावृतो- ऽप्यहं च तं यामि परं परायणम् ॥ ३२ ॥
ನನ್ನ ಬಂಧುಮಿತ್ರರಾದ ಆನೆಗಳೂ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಅಪಾಯದಿಂದ ಬಿಡಿಸಲಾರರು; ಹಾಗಾದರೆ ನನ್ನ ಆನೆಹೆಂಡತಿಗಳು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲರು? ವಿಧಾತೃಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ನಾನು ಈ ಮೊಸಳೆಯ ಪಾಶದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಪರಮಾಶ್ರಯನಾದ ಶ್ರೀಭಗವಂತನ ಶರಣು ಸೇರುತ್ತೇನೆ.
Verse 33
य: कश्चनेशो बलिनोऽन्तकोरगात् प्रचण्डवेगादभिधावतो भृशम् । भीतं प्रपन्नं परिपाति यद्भया- न्मृत्यु: प्रधावत्यरणं तमीमहि ॥ ३३ ॥
ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿ. ಭಯಂಕರ ವೇಗದಿಂದ ಧಾವಿಸುವ ಕಾಲರೂಪ ಸರ್ಪವು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನುಂಗಲು ಬರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಭಯಪಟ್ಟು ಭಗವಂತನ ಶರಣಾದವನನ್ನು ಭಗವಂತನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಭಯದಿಂದ ಮರಣವೂ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಎಲ್ಲರ ಆಶ್ರಯನಾದ ಆ ಮಹೇಶ್ವರನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತೇನೆ.
Frequently Asked Questions
The ornate cosmographic description establishes the divine setting within the Kṣīra-samudra and highlights a key Bhāgavatam motif: even the most exalted, pleasure-filled environments cannot protect an embodied being from daiva and kāla (time). The contrast intensifies the lesson that true safety lies not in circumstance but in taking shelter of Bhagavān.
Gajendra’s affectionate care for wives and children—bathing them, providing water, and laboring for their comfort—is explicitly likened to a human lacking spiritual knowledge who is bound by family attachment. The point is not to condemn duty, but to show how māyā can eclipse awareness of the Lord until crisis reveals the limits of worldly dependence.
A powerful crocodile, arranged by providence, seizes Gajendra’s leg in the lake. The crocodile’s growing strength in water symbolizes how material nature empowers different forces according to their ‘element’ (field of advantage), teaching that embodied power is conditional and that reliance on strength alone cannot overcome divinely arranged danger.
They attempted to pull him from behind but could not overcome the crocodile’s superior strength in its domain. The narrative underscores that even sincere social support has limits against daiva; this prepares the doctrinal pivot toward exclusive dependence on the Supreme Lord.