Adhyaya 14
Manvantara Administration: Appointment of Manus, Indras, and the Restoration of Dharma
ಹಿಂದೆ ಅವತಾರಗಳು ಮತ್ತು ಮನ್ವಂತರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಪರೀಕ್ಷಿತನು—ಮನು ಮೊದಲಾದ ಲೋಕ-ನಿರ್ವಾಹಕರು ಯಾರ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶುಕದೇವನು—ಭಗವಾನ್ ಹರಿ ಯಜ್ಞನಂತಹ ವಿಶೇಷ ಅವತಾರಗಳ ಮೂಲಕ ಮನುಗಳನ್ನು, ಅವರ ಪುತ್ರರನ್ನು, ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ವಿಶ್ವಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುಗಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ವಿಕೃತವಾದಾಗ ಸತ್ಪುರುಷರು ಧರ್ಮವನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಂತರ ಮನುಗಳು ಪ್ರಭುವಿನ ನೇರ ನಿರ್ದೇಶನದಿಂದ ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯ-ಆಶ್ರಮಧರ್ಮವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಲ್ಕುಮಟ್ಟದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮನು ವಂಶದ ರಾಜರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಫಲವನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಪ್ರಭುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇಂದ್ರನು ದಿವ್ಯ ವರಬಲದಿಂದ ಸಮಯೋಚಿತ ಮಳೆಯ ಮೂಲಕ ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನೋಪದೇಶಕ ಸಿದ್ಧರು, ಕರ್ಮಬೋಧಕರು, ಯೋಗಗುರುಗಳು, ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು, ರಾಜತ್ವ ಮತ್ತು ಕಾಲ—ಇವೆಲ್ಲ ಹರಿನ ವಿಭೂತಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದ ತರ್ಕಪರರು ಪ್ರಭುವನ್ನು ಕಾಣಲಾರರು; ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳು ಇರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮುಂದಿನ ಮನ್ವಂತರ ಕಥೆಗಳಿಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಇಡುತ್ತದೆ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच मन्वन्तरेषु भगवन्यथा मन्वादयस्त्विमे । यस्मिन्कर्मणि ये येन नियुक्तास्तद्वदस्व मे ॥ १ ॥
ಶ್ರೀರಾಜನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಪರಮ ಐಶ್ವರ್ಯವಂತ ಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮೀ! ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಮನು ಮೊದಲಾದವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ? ಯಾರ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅವರು ನೇಮಕವಾಗುತ್ತಾರೆ? ದಯವಿಟ್ಟು ನನಗೆ ವಿವರಿಸಿ।
Verse 2
श्रीऋषिरुवाच मनवो मनुपुत्राश्च मुनयश्च महीपते । इन्द्रा: सुरगणाश्चैव सर्वे पुरुषशासना: ॥ २ ॥
ಶ್ರೀಋಷಿ ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಮಹೀಪತೇ! ಮನುಗಳು, ಮನುಪುತ್ರರು, ಮಹಾಮುನಿಗಳು, ಇಂದ್ರರು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ದೇವಗಣಗಳು—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಭಗವಾನ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ಶಾಸನದಿಂದ, ಯಜ್ಞಾದಿ ಅವತಾರಗಳ ಮೂಲಕ ನೇಮಕಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 3
यज्ञादयो या: कथिता: पौरुष्यस्तनवो नृप । मन्वादयो जगद्यात्रां नयन्त्याभि: प्रचोदिता: ॥ ३ ॥
ಹೇ ರಾಜನೇ! ಯಜ್ಞ ಮೊದಲಾದ ಭಗವಂತನ ಅವತಾರಗಳನ್ನು ನಾನು ಈಗಾಗಲೇ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆ ಅವತಾರಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಮನು ಮೊದಲಾದವರು ಆಯ್ಕೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ನಿರ್ದೇಶನದಲ್ಲಿ ಅವರು ಜಗತ್ತಿನ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 4
चतुर्युगान्ते कालेन ग्रस्ताञ्छ्रुतिगणान्यथा । तपसा ऋषयोऽपश्यन्यतो धर्म: सनातन: ॥ ४ ॥
ಪ್ರತಿ ಚತುర్యುಗಾಂತದಲ್ಲಿ, ಕಾಲದ ಗ್ರಾಸದಿಂದ ಶ್ರುತಿ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸನಾತನ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ದುರುಪಯೋಗಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅರಿತು ಧರ್ಮತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 5
ततो धर्मं चतुष्पादं मनवो हरिणोदिता: । युक्ता: सञ्चारयन्त्यद्धा स्वे स्वे काले महीं नृप ॥ ५ ॥
ನಂತರ, ಹೇ ರಾಜನೇ! ಭಗವಾನ್ ಹರಿಯ ಆದೇಶದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಮನುಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಅದರ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳೊಡನೆ ನೇರವಾಗಿ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 6
पालयन्ति प्रजापाला यावदन्तं विभागश: । यज्ञभागभुजो देवा ये च तत्रान्विताश्च तै: ॥ ६ ॥
ಯಜ್ಞಫಲಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪಾಲಕರು—ಮನುವಿನ ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರಾದಿಗಳು—ಮನ್ವಂತರಾಂತವರೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ವಿಭಾಗಾನುಸಾರ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಯಜ್ಞಭಾಗವನ್ನು ಭುಂಜಿಸುವ ದೇವತೆಗಳೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪಾಲು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 7
इन्द्रो भगवता दत्तां त्रैलोक्यश्रियमूर्जिताम् । भुञ्जान: पाति लोकांस्त्रीन् कामं लोके प्रवर्षति ॥ ७ ॥
ಭಗವಂತನು ದತ್ತವಾದ ತ್ರಿಲೋಕಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ಸ್ವರ್ಗರಾಜ ಇಂದ್ರನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 8
ज्ञानं चानुयुगं ब्रूते हरि: सिद्धस्वरूपधृक् । ऋषिरूपधर: कर्म योगं योगेशरूपधृक् ॥ ८ ॥
ಪ್ರತಿ ಯುಗದಲ್ಲೂ ಭಗವಾನ್ ಹರಿ ಸಿದ್ಧರ (ಸನಕಾದಿ) ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪರಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಋಷಿಗಳ (ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಾದಿ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ಯೋಗೇಶ್ವರನಾಗಿ (ದತ್ತಾತ್ರೇಯಾದಿ) ಯೋಗಪದ್ದತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 9
सर्गं प्रजेशरूपेण दस्यून्हन्यात् स्वराड्वपु: । कालरूपेण सर्वेषामभावाय पृथग्गुण: ॥ ९ ॥
ಪ್ರಜಾಪತಿ ಮರೀಚಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಸಂತಾನಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನಾಗಿ ದಸ್ಯು-ಕಳ್ಳರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕಾಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಲಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೌತಿಕ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ವಿಭಿನ್ನ ಗುಣಗಳೂ ಭಗವಂತನ ಗುಣಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
Verse 10
स्तूयमानो जनैरेभिर्मायया नामरूपया । विमोहितात्मभिर्नानादर्शनैर्न च दृश्यते ॥ १० ॥
ನಾಮರೂಪಮಯ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದ ಜನರು ನಾನಾ ದರ್ಶನಗಳು ಮತ್ತು ತರ್ಕಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಿದರೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ಕಾಣಲಾರರು.
Verse 11
एतत् कल्पविकल्पस्य प्रमाणं परिकीर्तितम् । यत्र मन्वन्तराण्याहुश्चतुर्दश पुराविद: ॥ ११ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ಒಂದು ಕಲ್ಪವೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ‘ವಿಕಲ್ಪ’ವೆನ್ನಲ್ಪಡುವ ಅನೇಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ; ಅದರ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಾನು ಮುಂಚೆಯೇ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಪುರಾಣಜ್ಞರು ಬ್ರಹ್ಮದಿನದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನ್ವಂತರಗಳಿವೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.
Frequently Asked Questions
Śukadeva states that the Supreme Personality of Godhead appoints them through His incarnations (such as Yajña). Under the Lord’s direction, Manus, Indras, sages, and devas administer universal affairs, making cosmic governance ultimately a delegated function of Hari.
At yuga transitions, saintly authorities reestablish religious principles; then the Manus, acting fully under the Lord’s instructions, restore occupational duty in its complete fourfold form. This presents dharma not as a merely social convention but as a divinely supervised system meant to guide human life toward purification and devotion.
Indra’s rains represent a key administrative service: empowered by the Lord’s benedictions, Indra maintains living beings across the three worlds by providing sufficient rainfall. The text links ecological stability and prosperity to divine order mediated through appointed devas.
It attributes their institutional teaching to the Lord’s functional manifestations: Hari appears as siddhas (e.g., Sanaka) to teach transcendental knowledge, as sages (e.g., Yājñavalkya) to teach karma, and as great yogīs (e.g., Dattātreya) to teach mystic yoga—integrating diverse disciplines under one supreme source.
The chapter states that the Lord, as time, annihilates everything; similarly, as king He punishes rogues, and as prajāpati He generates progeny. This frames creation, governance, and destruction as coordinated divine functions rather than independent material forces.
Because people are bewildered by māyā (illusory energy). The verse implies that purely speculative or empirical approaches, lacking divine grace and proper devotional orientation, fail to reveal the personal Absolute Truth who stands behind cosmic functions and administrators.
There are fourteen Manus in one kalpa (one day of Brahmā). This anchors manvantara history within Purāṇic cosmology, explaining how repeated administrative cycles occur within a larger temporal framework and preparing the reader for subsequent manvantara-specific accounts.