Mantra 2

Sukta 16

Sanskrit (Devanagari)

विहह्लो नाम ते पिता मदावती नाम ते माता। स हिन त्वमसि यस्त्वमात्मानमावयः

IAST Transliteration

vihahló nā́ma te pitā madā́vatī nā́ma te mātā́ | sá hí nu tvám asi yás tvám ātmā́nam āváyaḥ

English Translation (Griffith/Whitney)

Vihahla by name is thy father; Madāvatī by name is thy mother. For thou art now that one who weaveth thyself about (the man).

Translation

ವಿಹಹ್ಲ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವನು ನಿನ್ನ ತಂದೆ; ಮದಾವತೀ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವಳು ನಿನ್ನ ತಾಯಿ. ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಈಗ ಆವನೇ—ನಿನ್ನನ್ನೇ (ಈ ಪುರುಷನ ಸುತ್ತ) ನೇಯ್ದು ಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವವನು.

Word by Word

• विहह्लः: Vihahla (name)
• विहह्लः: Kartā (नाम-निर्देशः)
• Type: Noun (proper name)
• Root: विहह्ल (प्रातिपदिक)

• नाम: by name; namely
• नाम: Adhikaraṇa (नाम-निर्देशे) / Avyaya-like
• Type: Noun
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)

• ते: of you; your
• ते: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• पिता: father
• पिता: Kartā (उक्त-सम्बन्धे)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)

• मदावती: Madāvatī (name)
• मदावती: Kartā (नाम-निर्देशः)
• Type: Noun (proper name) / Adjective used as name
• Root: मदावत् (प्रातिपदिक; ‘मद’ + वत्)

• नाम: by name; namely
• नाम: Adhikaraṇa (नाम-निर्देशे) / Avyaya-like
• Type: Noun
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)

• ते: of you; your
• ते: सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• माता: mother
• माता: Kartā (उक्त-सम्बन्धे)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)

• सः: he
• सः: Kartā (अनुवाद/निर्देश)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• हिनः: he impels/drives (or: he is ‘hinu-’ i.e., urging)
• हिनः: Kartā (सः … हिनः) / predicate
• Type: Verb (finite) / possibly adjective-like epithet
• Root: हिन् (धातु; हिंसागत्योः/प्रेरणे—वैदिक प्रयोग), अथवा ‘हिन’ (प्रातिपदिक)

• त्वम्: you
• त्वम्: Kartā
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• असि: are
• असि: (सम्बन्ध/विधेय) copula
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)

• यः: who
• यः: Kartā (यः …)
• Type: Relative pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• त्वम्: you
• त्वम्: Kartā (उपपद-सम्बन्धे)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• आत्मानम्: self
• आत्मानम्: Karma
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)

• आवयः: you protected/saved (yourself)
• आवयः: Kartā (त्वम्) + Karma (आत्मानम्)
• Type: Verb
• Root: √अव् (धातु; रक्षण/पालन) + आ- (उपसर्ग)

Attribution

Rishi: Atharvanic/Angiras-type attribution (medical-exorcistic register)

Devata: Personified eye-affliction (Vihahla) and its mythic lineage

Chandas: Anuṣṭubh

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"raudra","secondary_rasa":"bhayankara","emotional_arc":"From stark naming → tightening identification → implicit readiness to expel.","listener_experience":"A bracing clarity: the disease is confronted, not feared; it is ‘caught in words’.","intensity":6}