Mantra 12

Sukta 4

Sanskrit (Devanagari)

प्राणो विराट् प्राणो देष्ट्री प्राणं सर्व उपासते । प्राणो ह सूर्यश्चन्द्रमाः प्राणमाहुः प्रजापतिम्

IAST Transliteration

prāṇó virā́ṭ prāṇó deṣṭrī́ prāṇáṃ sárva upā́sate | prāṇó ha sū́ryaś candramā́ḥ prāṇám ā́huḥ prajā́patim ||

English Translation (Griffith/Whitney)

Prāṇa is Virāṭ; Prāṇa is the Directress; Prāṇa all men worship and attend. Prāṇa, indeed, is Sun and Moon; Prāṇa they call Prajāpati.

Translation

ಪ್ರಾಣವೇ ವಿರಾಟ್; ಪ್ರಾಣವೇ ದೇಷ್ಟ್ರೀ (ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿನಿ/ನಿಯಂತ್ರಕಿ); ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ ಅದರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಣವೇ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ; ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಅವರು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Word by Word

• प्राणः: breath; vital force (Prāṇa)
• प्राणः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रा-√अन् ‘श्वसिति/प्राणने’) / प्रातिपदिक ‘प्राण’

• विराट्: Virāj (cosmic expanse/metre; the all-pervading)
• विराट्: कर्तृ (समानााधिकरण/विशेष्य-विशेषणभावः)
• Type: Noun
• Root: विराज् (प्रातिपदिक) / √राज् ‘दीप्तौ/राजने’ (व्युत्पत्त्यर्थ)

• प्राणः: Prāṇa
• प्राणः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रा-√अन्) / प्रातिपदिक ‘प्राण’

• देष्ट्री: the guide/directress; instructress
• देष्ट्री: कर्तृ (समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: देष्ट्री (प्रातिपदिक; स्त्री) < √दिश् ‘निर्देशे/आदेशे’ (कर्तृवाचक-स्त्रीप्रत्यय)

• प्राणम्: Prāṇa (as the object of worship)
• प्राणम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रा-√अन्) / प्रातिपदिक ‘प्राण’

• सर्वे: all (people/beings)
• सर्वे: कर्तृ
• Type: Adjective (substantivized)
• Root: सर्व (सर्व-प्रातिपदिक)

• उपासते: worship; attend upon
• उपासते: (क्रिया) —
• Type: Verb
• Root: उप-√आस् ‘सेवायाम्/उपासने’

• प्राणः: Prāṇa
• प्राणः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रा-√अन्) / प्रातिपदिक ‘प्राण’

• हि: indeed; for
• हि: —
• Type: Indeclinable
• Root: हि

• सूर्यः: the Sun
• सूर्यः: कर्तृ (समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक)

• च: and
• च: —
• Type: Indeclinable
• Root: च

• चन्द्रमाः: the Moon
• चन्द्रमाः: कर्तृ (समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चन्द्रमस् (प्रातिपदिक)

• प्राणम्: Prāṇa
• प्राणम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रा-√अन्) / प्रातिपदिक ‘प्राण’

• आहुः: they have said; they call
• आहुः: (क्रिया) —
• Type: Verb
• Root: √अह् ‘ब्रूयात्/वचने’

• प्रजापतिम्: Prajāpati (Lord of creatures)
• प्रजापतिम्: कर्म (आहुः इति क्रियायाः)
• Type: Noun
• Root: प्रजापति (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition

Devata: Prāṇa (identified with Virāṭ, Sun, Moon, Prajāpati)

Chandas: Anuṣṭubh-like

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"Wonder at cosmic identity → calm confidence in bodily renewal.","listener_experience":"A sense of being ‘plugged into’ a larger rhythm; uplift with tranquility.","intensity":5}