Adhyaya 327

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे देवालयमाहत्म्यादिर्नाम षड्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः छन्दःसारः अग्निर् उवाच छन्दो वक्ष्ये मूलजैस्तैः पिङ्गलोक्तं यथाक्रमम् सर्वादिमध्यान्तगणौ म्लौ द्वौ जौ स्तौ त्रिकौ गणाः

ಇಂತೆ ಆಗ್ನೇಯ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ದೇವಾಲಯಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಾದಿ’ ಎಂಬ 326ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ 327ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ‘ಛಂದಸ್ಸಾರ’ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ಪಿಂಗಲನು ಬೋಧಿಸಿದ ಕ್ರಮದಂತೆ ಮೂಲ ಅಕ್ಷರ‑ಘಟಕಗಳಿಂದ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಗಣಗಳು: ಮ ಮತ್ತು ಲ; ಜದ ಎರಡು ರೂಪಗಳು; ಸ ಮತ್ತು ತ; ಹಾಗೂ ಕದ ಮೂರು ರೂಪಗಳು।

Verse 2

धनस्यान्नाथमेकन्त्विति ख ह्रस्वो गुरुर्वा पादान्ते पूर्वो योगाद् विसर्गतः अनुस्वाराद्व्यञ्जनात् स्थात् जिह्वामूलीयतस् तथा

‘ಧನಸ्यान್ ನಾಥಮ್’, ‘ಏಕಂತ್ವಿತಿ‑ಖ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಪಾದಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹ್ರಸ್ವ ಅಕ್ಷರವೂ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿ ಗುರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಮುಂಚಿನ ಅಕ್ಷರ ಸಂಯೋಗ, ವಿಸರ್ಗ (ಃ), ಅನುಸ್ವಾರ (ಂ), ವ್ಯಂಜನ, ಹಾಗೆಯೇ ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೀಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಗುರುವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 3

उपाध्मानीयतो दीर्घो गुरुर्ग्लौ नौ गणाविह वसवोष्टौ च चत्वारो वेदादित्यादिलोपतः

ಉಪಧ್ಮಾನೀಯ (ಓಷ್ಠ್ಯ ಧ್ವನಿಗಳ ಮುನ್ನ ಬರುವ ವಿಶೇಷ ವಿಸರ್ಗ) ಇದ್ದಾಗ ದೀರ್ಘಸ್ವರವು ಗುರು (ಭಾರೀ ಅಕ್ಷರ) ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಗಣಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ‘ಗ್ಲೌ’ ಮತ್ತು ‘ನೌ’. ವಸುಗಳು ಎಂಟು, ಓಷ್ಠಗಳು ಎರಡು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ನಾಲ್ಕು—‘ವೇದ’, ‘ಆದಿತ್ಯ’ ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಆದ್ಯಕ್ಷರ ಲೋಪದಿಂದ ಇದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.