Adhyaya 32
Agneya-vidyaAdhyaya 3212 Verses

Adhyaya 32

Saṃskāra-kathana (Account of the Saṃskāras)

ಅಗ್ನೇಯ-ವಿದ್ಯೆಯ ಉಪದೇಶ ಮುಂದುವರಿದಂತೆ, ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ನಿರ್ವಾಣ-ದೀಕ್ಷೆ ಮೊದಲಾದ ದೀಕ್ಷಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಸಾಧಕನನ್ನು ‘ದೈವಿಕ’ ಜೀವನಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಿಸುವ ನಲವತ್ತೆಂಟು ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಸಮಗ್ರ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಗರ್ಭಾಧಾನ, ಪುಂಸವನ, ಸೀಮಂತೋನ್ನಯನ, ಜಾತಕರ್ಮ, ನಾಮಕರಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಜೀವನ-ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಗಣಿಸಿ, ನಂತರ ಗೃಹ್ಯ-ಶ್ರೌತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಾಕಯಜ್ಞಗಳು, ಅವೃತ್ತ ಶ್ರಾದ್ಧಗಳು, ಋತುಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಹವಿರ್ಯಜ್ಞಗಳು—ಆಧಾನ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ದರ್ಶ, ಪೌರ್ಣಮಾಸ—ಇವುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸೋಮಯಾಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಸ್ತಾರಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ, ಅಶ್ವಮೇಧವನ್ನು ‘ಹಿರಣ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ದಯಾ, ಕ್ಷಾಂತಿ, ಆರ್ಜವ, ಶೌಚ ಮೊದಲಾದ ಎಂಟು ನೈತಿಕ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ, ಯಜ್ಞಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಧರ್ಮಶುದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಜಪ, ಹೋಮ, ಪೂಜೆ, ಧ್ಯಾನ ಎಂಬ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಿ ಭುಕ್ತಿ-ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ರೋಗ ಹಾಗೂ ಆಂತರಿಕ ದೋಷರಹಿತವಾಗಿ ದೇವನಂತೆ ಬದುಕಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

Shlokas

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कुशापमार्जनं नाम एकत्रिंशो ऽध्यायः अथ द्वातिंशो ऽध्यायः संस्कारकथनं अग्निर् उवाच निर्वाणादिषु दीक्षासु चत्त्वारिंशत्तथाष्ट च संस्कारान् कारयेद्धीमान् शृणुतान्यैः सुरो भवेत्

ಇಂತೆ ಆದಿಮಹಾಪುರಾಣವಾದ ಆಗ್ನೇಯಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಕುಶಾಪಮಾರ್ಜನ’ ಎಂಬ ಮೂವತ್ತೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ಮೂವತ್ತೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ‘ಸಂಸ್ಕಾರಕಥನ’ ಆರಂಭ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ನಿರ್ವಾಣ-ದೀಕ್ಷೆ ಮೊದಲಾದ ದೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಯು ನಲವತ್ತೆಂಟು ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು; ಕೇಳಿರಿ, ಇವುಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ದೇವತಾಸಮಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ.

Verse 2

गर्भाधानन्तु योन्यां वै ततः पुंसवनञ्चरेत् सीमन्तोन्नयनञ्चैव जातकर्म च नाम च

ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಾಧಾನ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ; ನಂತರ ಪುಂಸವನ, ಸೀಮಂತೋನ್ನಯನ, ಹಾಗೆಯೇ ಜಾತಕರ್ಮ ಮತ್ತು ನಾಮಕರಣ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು।

Verse 3

अन्नाशनं ततश्चूडा ब्रह्मचर्यव्रतानि च चत्वारि वैष्णवी पार्थी भौतिकी श्रोत्रिकी तथा

ನಂತರ ಅನ್ನಾಶನ ಸಂಸ್ಕಾರ, ಚೂಡಾ (ಶಿಖಾ ಧಾರಣೆ), ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ವ್ರತಗಳು ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಇವು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳು—ವೈಷ್ಣವೀ, ಪಾರ್ಥೀ, ಭೌತಿಕೀ ಹಾಗೂ ಶ್ರೋತ್ರಿಕೀ।

Verse 4

गोदानं सूतकत्वञ्च पाकयज्ञाश् च सप्त ते अष्टका पार्वणश्राद्धं श्रावण्यग्रायणीति च

ಗೋದಾನ, ಸೂತಕ ಸ್ಥಿತಿ, ಮತ್ತು ಆ ಏಳು ಪಾಕಯಜ್ಞಗಳು; ಜೊತೆಗೆ ಅಷ್ಟಕಾ, ಪಾರ್ವಣ-ಶ್ರಾದ್ಧ, ಶ್ರಾವಣೀ ಹಾಗೂ ಅಗ್ರಾಯಣೀ ವಿಧಿಗಳು—ಇವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು।

Verse 5

चैत्री चाश्वयुजी सप्त हविर्यज्ञांश् च तान् शृणु आधानञ्चाग्निहोत्रञ्च दर्शो वै पौर्णमासकः

ಆ ಏಳು ಹವಿರ್ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಕೇಳು—ಚೈತ್ರೀ ಮತ್ತು ಆಶ್ವಯುಜೀ; ಹಾಗೆಯೇ ಆಧಾನ (ಅಗ್ನಿ ಸ್ಥಾಪನೆ), ನಿತ್ಯ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ದರ್ಶ (ಅಮಾವಾಸ್ಯ ಯಜ್ಞ) ಮತ್ತು ಪೌರ್ಣಮಾಸ (ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಯಜ್ಞ)।

Verse 6

चातुर्मास्यं पशुबन्धः सौत्रामणिरथापरः सोमसंस्थाः सप्त शृणु अग्निष्टोमः क्रतूत्तमः

ಕೇಳು—ಸೋಮಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಏಳು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ವಿಧಿಗಳು, ಪಶುಬಂಧ (ಪ್ರಾಣಿ ಅರ್ಪಣೆ) ಮತ್ತು ಸೌತ್ರಾಮಣಿ ಮುಂತಾದವು ಸೇರಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕ್ರತು।

Verse 7

अत्यग्निष्टोम उक्थश् च षोडशो वाजपेयकः अतिरात्राप्तोर्यामश् च सहस्रेशाः सवा इमे

ಇವು ಸೋಮಯಾಗಗಳು—ಅತ್ಯಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ, ಉಕ್ಥ್ಯ, ಷೋಡಶೀ, ವಾಜಪೇಯ, ಅತಿರಾತ್ರ, ಆಪ್ತೋರ್ಯಾಮ ಮತ್ತು ಸಹಸ್ರೇಶ; ಇವೆಯೇ ಸೋಮಕರ್ಮಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

Verse 8

हिरण्याङ्घ्रिर्हिरण्याक्षो हिरण्यमित्र इत्य् अतः सप्त च इति ग, ख, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः हिरण्यपाणिर्हेमाक्षो हेमाङ्गो हेमसूत्रकः

‘ಸುವರ್ಣಪಾದ’, ‘ಸುವರ್ಣನೇತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಸುವರ್ಣಮಿತ್ರ’—ಇಲ್ಲಿವರೆಗೆ ಏಳು (ನಾಮಗಳು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಗ-ಖ ಗುರುತಿನ ಎರಡು ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಪಾಠ ಇದೇ. ಇನ್ನೊಂದು ಪಾಠದಲ್ಲಿ—‘ಸುವರ್ಣಹಸ್ತ’, ‘ಸುವರ್ಣನೇತ್ರ’, ‘ಸುವರ್ಣಾಂಗ’ ಮತ್ತು ‘ಸುವರ್ಣಸೂತ್ರಧಾರಿ’.

Verse 9

हिरण्यास्यो हिरण्याङ्गो हेमजिह्वो हिरण्यवान् अश्वमेधो हि सर्वेशो गुणाश्चाष्टाथ तान् शृणु

ಅಶ್ವಮೇಧವು ಸುವರ್ಣಮುಖ, ಸುವರ್ಣಾಂಗ, ಸುವರ್ಣಜಿಹ್ವೆ ಹೊಂದಿದ್ದು ಸುವರ್ಣತೇಜ/ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ನಿಜಕ್ಕೂ ಅಶ್ವಮೇಧವೇ ಸರ್ವೇಶ; ಈಗ ಅದರ ಎಂಟು ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳು.

Verse 10

दया च सर्वभूतेषु क्षान्तिश् चैव तथार्जवम् शौचं चैवमनायासो मङ्गलं चापरो गुणः

ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮೇಲೆ ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ ಹಾಗೂ ಆರ್ಜವ (ಸರಳತೆ); ಶೌಚ ಮತ್ತು ಅನಾಯಾಸ (ಅತಿಶ್ರಮವಿಲ್ಲದಿರುವುದು)—ಇವೂ ಮಂಗಳಕರ ಗುಣಗಳು.

Verse 11

अकार्पण्यञ्चास्पृहा च मूलेन जुहुयाच्छतम् सौरशाक्तेयविष्ण्वीशदीक्षास्त्वेते समाः स्मृताः

ಅಕಾರ್ಪಣ್ಯ (ಕೃಪಣತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು) ಮತ್ತು ಅಸ್ಪೃಹಾ (ಲೋಭರಹಿತತೆ) ಬೆಳೆಸಿ, ಮೂಲಮಂತ್ರದಿಂದ ನೂರು ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಹೋಮಿಸಬೇಕು. ಸೌರ, ಶಾಕ್ತ, ಶಾಕ್ತೇಯ/ಕೌಮಾರ, ವೈಷ್ಣವ ಮತ್ತು ಈಶ—ಈ ದೀಕ್ಷೆಗಳು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನವೆಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ.

Verse 12

संस्कारैः संस्कृतश् चैतैर् भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् सर्वरोगाद्विनिर्मुक्तो देववद्वर्तते नरः जप्याद्धोमात्पूजनाच्च ध्यानाद्देवस्य चेष्टभाक्

ಈ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗವೂ ಮೋಕ್ಷವೂ ಎರಡನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ವರೋಗಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗಿ ದೇವನಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗೆ ವಿಧಿಸಿದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಜಪ, ಹೋಮ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಗಳಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು.

Frequently Asked Questions

The chapter’s technical core is a structured taxonomy of ritual practice: it frames forty-eight saṃskāras across life-cycle rites, domestic pākayajñas, haviryajñas (ādhāna, agnihotra, darśa, paurṇamāsa), and Soma-sacrificial systems, and it specifies a mūla-mantra homa of one hundred oblations as a completing discipline.

It explicitly binds ritual performance to ethical cultivation and contemplative practice: saṃskāra is not only ceremonial purification but a ladder toward bhukti-mukti, completed through japa, homa, pūjā, and dhyāna, and safeguarded by virtues such as compassion, purity, non-craving, and non-miserliness.