Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನದ ನಂತರ ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಾ-ಲಕ್ಷಣ—ದೇವಸನ್ನಿಧಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಯಾಗೀಯ ಹಸ್ತಸಂಕೇತಗಳ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಗುರುತುಗಳು ಮತ್ತು ರೂಪಗಳು—ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾರದರು ಹೃದಯಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿ ಮಾಡುವ ‘ಅಂಜಲಿ’ಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ನಮಸ್ಕಾರ-ಮುದ್ರೆಯೆಂದು ಹೇಳಿ, ಭಕ್ತಿಯೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ಎಡ ಮুষ্টಿ, ಮೇಲೇಳಿದ ಅಂಗುಠ, ಬಲ ಅಂಗುಠದ ಹಿಡಿತ/ಗ್ರಥನ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೇಹಚಲನಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಮಂತ್ರವಿದ್ಯೆಯ ಅಂಗವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಧಿ-ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಮತ್ತು ಅಸಾಧಾರಣ ಮುದ್ರೆಗಳ ಭೇದ, ಕಿರಿಯ ಬೆರಳಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಕ್ರಮೇಣ ಬಿಡುತ್ತಾ ರೂಪಿಸುವ ಎಂಟು ಮುದ್ರೆಗಳ ಅನುಕ್ರಮವೂ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಬೀಜಪ್ರಯೋಗ, ಸಿದ್ಧಿ ಮುಂತಾದ ಉದ್ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಠಾಂತರಗಳ ಸೂಚನೆ, ವರಾಹ-ಮುದ್ರಾ ಮತ್ತು ಅಂಗನಾ-ಮುದ್ರೆಗಳ ಸರಣಿಯೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ರೂಪವನ್ನು ಸಂಕುಚಿಸಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನದಿಂದ, ಶುದ್ಧ ವಿನ್ಯಾಸವೇ ಮುದ್ರಾಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मन्त्रप्रदर्शनं नाम पञ्चविंशो ऽध्यायः अथ षड्विंशो ऽध्यायः मुद्रालक्षणकथनं नारद उवाच मुद्राणां लक्षणं वक्ष्ये सान्निध्यादिप्रकारकं अञ्जलिः प्रथमा मुद्रा वन्दनी हृदयानुगा
ಇಂತೆ ಆದಿಮಹಾಪುರಾಣವಾದ ಆಗ್ನೇಯ (ಅಗ್ನಿಪುರಾಣ)ದಲ್ಲಿ ‘ಮಂತ್ರಪ್ರದರ್ಶನ’ ಎಂಬ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ‘ಮುದ್ರಾಲಕ್ಷಣಕಥನ’ ಎಂಬ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾರದರು ಹೇಳಿದರು—ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾದಿ ಫಲಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಮುದ್ರೆಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮೊದಲ ಮುದ್ರೆ ‘ಅಂಜಲಿ’; ಇದು ವಂದನೆಯ ಮುದ್ರೆ, ಹೃದಯಾನುಸಾರವಾಗಿ (ಹೃದಯಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ) ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।
Verse 2
ऊर्ध्वाङ्गुष्ठोवाममुष्टिर्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनं सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यस्य चोर्ध्वे प्रकीर्तितः
ಎಡಗೈಯನ್ನು ಮುಷ್ಟಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅದರ ಅಂಗುಠವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಇಡಬೇಕು. ಬಲಗೈಯ ಅಂಗುಠವು ಆ ಎಡ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಬೇಕು/ಹಿಡಿಯಬೇಕು. ಅಂಗುಠವು ಮೇಲಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕೈಸ್ಥಿತಿ ಇದೇ.
Verse 3
तिस्रः साधरणा व्यूहे अथासाधरणा इमाः कनिष्ठादिविमोकेन अष्टो मुद्रा यथाक्रमं
ವ್ಯೂಹ (ಅನುಷ್ಠಾನ-ರಚನೆ)ದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮುದ್ರೆಗಳಿವೆ; ಈಗ ಈ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಮುದ್ರೆಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಕನಿಷ್ಠಿಕಾ (ಚಿಕ್ಕ ಬೆರಳು)ಯಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿ/ತೆರೆದು ಹೋಗುವುದರಿಂದ, ಯಥಾಕ್ರಮ ಎಂಟು ಮುದ್ರೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ।
Verse 4
अष्टानां पूर्ववीजानां क्रमशस्त्ववधारयेत् अङ्गुष्ठेन कनिष्टान्तं नमयित्वाङ्गुलित्रयं
ಮೊದಲ ಎಂಟು ಬೀಜಾಕ್ಷರಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು. ಅಂಗುಷ್ಠದಿಂದ ಕನಿಷ್ಠೆಯ ತುದಿಯನ್ನು ಮಡಚಿ, ನಂತರ ಮೂರು ಬೆರಳಗಳ ಗುಂಪನ್ನೂ ಮಡಚಬೇಕು.
Verse 5
ऊर्ध्वं कृत्वा सम्मुखञ्च वीजाय नवमाय वै वामहस्तमथोत्तानं कृत्वार्धं नामयेच्छनैः
ಅದನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ಮುಂಭಾಗಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿ, ಒಂಬತ್ತನೇ ‘ವೀಜಾಯನ’ (ವೀಸುವ ಮುದ್ರೆ) ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಎಡಗೈಯನ್ನು ಉತ್ತಾನವಾಗಿ (ಹಸ್ತತಳ ಮೇಲಾಗಿ) ಮಾಡಿ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಮಡಚಬೇಕು.
Verse 6
सर्वसिद्ध्यै इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वैराजं नागसंयुतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः यौ वीजं चाङ्गसंयुतमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यः सव्येर्धे प्रकीर्तित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वराहस्य स्मृता मुद्रा अङ्गनाञ्च क्रमादिमाः एकैकां मोचयेद्बद्ध्वा वाममुष्टो तथागुलीं
‘ಸರ್ವಸಿದ್ಧ್ಯೈ’ ಎಂಬ ಪಾಠವು ಕೆಲವು ಚಿಹ್ನಿತ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ; ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ‘ವೈರಾಜಂ ನಾಗಸಂಯುತಮ್’ ಎಂದು ಓದುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಯೌ’ ಬೀಜವನ್ನು ಅಂಗಳ (ಅಂಗ) ಮಂತ್ರಗಳೊಡನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ‘ಯಃ ಸವ್ಯಾರ್ಧೇ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವೂ ಇದೆ. ಅನಂತರ ವರಾಹಮುದ್ರೆಯೂ, ಅಂಗಳನಾ-ಮುದ್ರೆಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಎಡಗೈ ಮುತ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಬಿಗಿದು, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಬಿಡಿಸಬೇಕು.
Verse 7
आकुञ्चयेत् पूर्वमुद्रां दक्षिणेप्येवमेव च ऊर्ध्वाङ्गुष्ठो वाममुष्ठिर्मुद्रासिद्धिस्ततो भवेत्
ಮೊದಲು ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಆಕುಂಚಿಸಬೇಕು; ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಎಡಗೈಯನ್ನು ಮುತ್ತಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅಂಗುಷ್ಠವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟರೆ, ಆಗ ಮುದ್ರಾಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
Frequently Asked Questions
Añjali (palms joined) is taught first; it functions as a gesture of reverent salutation and is performed in alignment with the heart, establishing devotional orientation and ritual propriety.
By disciplining bodily action into precise mudrā-forms that invoke sannidhya, the chapter links external ritual correctness (karma/ācāra) with inner devotion and concentration, supporting Dharma and ultimately aiding the pursuit of Mukti while enabling efficacious practice (Bhukti).