
Chapter 23 — पूजाविधिकथनम् (The Account of the Rules of Worship)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾರದರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಿಯಮಬದ್ಧ ವೈಷ್ಣವ ಪೂಜಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪಾದಪ್ರಕ್ಷಾಲನ, ಆಚಮನ, ಮೌನ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಾಕರ್ಮ; ನಂತರ ಪೂರ್ವಮುಖ ಆಸನ, ಮುದ್ರೆ ಮತ್ತು ಬೀಜಧ್ಯಾನ—ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಂ’ ಉಗ್ರವಾಯುರೂಪ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೌಂ’ ತೇಜಸ್ವಿ ನಿಧಿರೂಪ—ದಿಕ್ಕುಗಳೆಲ್ಲ ಅগ্নಿಯಿಂದ ಮಲದಹನ, ಆಕಾಶಚಂದ್ರನಂತೆ ಇಳಿಯುವ ಅಮೃತಧಾರೆಯಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಸುಷುಮ್ನಾ-ನಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಸಂಚಾರ. ಅನಂತರ ಕರಶುದ್ಧಿ, ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರ, ವ್ಯಾಪಕ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಹಾಗೂ ಹೃದಯ-ಶಿರಃ-ಶಿಖಾ-ಕವಚ-ಅಸ್ತ್ರ-ನೇತ್ರಾದಿ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ನ್ಯಾಸ. ವೇದಿಕೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (ವರ್ಧನೀ ಎಡಕ್ಕೆ, ದ್ರವ್ಯಗಳು ಬಲಕ್ಕೆ), ಮಂತ್ರಪ್ರೋಕ್ಷಣದಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರ, ಮತ್ತು ಯೋಗಪೀಠ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕುವಾರು ಗುಣ-ಪ್ರತಿಗುಣಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ. ಪದ್ಮಮಂಡಲ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿ ಹೃದಯದಿಂದ ದೇವತೆಯನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ; ಪುಂಡರೀಕಾಕ್ಷ-ವಿದ್ಯೆಯಂತೆ ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ, ಆಚಮನ, ಮಧುಪರ್ಕ, ಸ್ನಾನ, ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣ, ಧೂಪ, ದೀಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಉಪಚಾರಗಳು. ಬಳಿಕ ಆಯುಧಚಿಹ್ನ, ಪರಿವಾರ, ದಿಕ್ಪಾಲ ಪೂಜೆ; ಜಪ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಸ್ತುತಿ, ಅರ್ಘ್ಯದಿಂದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ‘ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮ; ಹರಿಸ್ತ್ವಂ’ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾಕ್ಯ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪ ಪೂಜೆಯಿಂದ ನವವ್ಯೂಹ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಬೆರಳು-ದೇಹನ್ಯಾಸಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಪಾಠಭೇದಗಳ ಸೂಚನೆ ಇದೆ.
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानविधिकथनं नाम द्वाविंशोध्यायः अथ त्रयोविंशोध्यायः पूजाविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये पूजाविधिं विप्रा यत् कृत्वा सर्वमाप्नुयात् प्रक्षालिताङ्घ्रिराचम्य वाग्यतः कृतरक्षकः
ಇಂತೆ ಆದಿಮಹಾಪುರಾಣದ ಆಗ್ನೇಯ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ನಾನವಿಧಿ ಕಥನ’ ಎಂಬ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ‘ಪೂಜಾವಿಧಿ ಕಥನ’ ಎಂಬ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾರದರು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ವಿಪ್ರರೇ! ಪೂಜೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಅದನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರೆ ಎಲ್ಲ ಅಭೀಷ್ಟ ಫಲಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಮೊದಲು ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳಗಿ, ಆಚಮನ ಮಾಡಿ, ವಾಕ್ಸಂಯಮದಿಂದಿದ್ದು, ರಕ್ಷಾಕರ್ಮ ನೆರವೇರಿಸಿ, ನಂತರ ಪೂಜೆಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಬೇಕು.
Verse 2
ध्यायं हरिं देवमिति घचिह्नितपुस्तकपाठः प्राङ्मुखः स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्माद्यपरमेव च यं वीजं नाभिमध्यस्थं धूम्रं चण्डानिलात्मकं
‘ನಾನು ದೇವ ಹರಿಗೆ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಚಿಹ್ನಿತ ಪಾಠವನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತಾ ಸಾಧಕನು ಪೂರ್ವಮುಖನಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಸನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ವಿಧಿಯಂತೆ ಪದ್ಮಾದಿ ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ನಾಭಿಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ‘ಯಂ’ ಬೀಜವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು—ಅದು ಧೂಮ್ರವರ್ಣದದು ಮತ್ತು ಚಂಡ ವಾಯುತತ್ತ್ವಸ್ವರೂಪ.
Verse 3
विशेषयेदशेषन्तु ध्यायेत् कायात्तु कल्मषं क्षौं हृत्पङ्कजमध्यस्थं वीजं तेजोनिधिं स्मरन्
ನಂತರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ (ವಿಶೇಷಿಸಿ), ದೇಹದ ಕಲ್ಮಷವು ದೂರವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಹೃದಯಪಂಕಜದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ‘ಕ್ಷೌಂ’ ಬೀಜವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು—ಅದು ತೇಜಸ್ಸಿನ ನಿಧಿ.
Verse 4
अधोर्ध्वतिर्यग्गाभिस्तु ज्वालाभिः कल्मषं दहेत् शशाङ्काकृतिवद्ध्यायेदम्बरस्थं सुधाम्बुभिः
ಕೆಳಗೆ, ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಅಡ್ಡ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹರಡುವ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕಲ್ಮಷವನ್ನು ದಹಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಚಂದ್ರಾಕೃತಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು; ಅದು ಅಮೃತಸಮಾನ ಜಲಧಾರೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾವಿಸಬೇಕು.
Verse 5
हृत्पद्मव्यापिभिर्देहं स्वकमाप्लावयेत्सुधीः सुसुम्नायोनिमार्गेण सर्वनाडीविसर्पिभिः
ಆ ಸುಧಾಧಾರೆ ಹೃದಯಪದ್ಮದಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ದೇಹವನ್ನೆಲ್ಲ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ; ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸಾಧಕನು ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ಲಾವಿತಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಅದು ಸುಷುಮ್ನಾ ಎಂಬ ಯೋನಿಮಾರ್ಗಸ್ವರೂಪ ನಾಡಿಯ ಮೂಲಕ ಸಾಗಿಸಿ, ಎಲ್ಲಾ ನಾಡಿಗಳಲ್ಲೂ ಹರಡಬೇಕು.
Verse 6
शोधयित्वा न्यसेत्तत्त्वं करशुद्धिरथास्त्रकं व्यापकं हस्तयोरादौ दक्षिणाङ्गुष्ठतोङ्गकं
ಕೈಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ನಂತರ ತತ್ತ್ವನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಅನಂತರ ಕರಶುದ್ಧಿ, ಬಳಿಕ ಅಸ್ತ್ರಕಮಂತ್ರನ್ಯಾಸ. ತದನಂತರ ವ್ಯಾಪಕನ್ಯಾಸ—ಎರಡು ಕೈಗಳಲ್ಲೂ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಬಲ ಅಂಗುಠದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಬೆರಳಗಳ ಅಂಗಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.
Verse 7
मूलं देहे द्वादशाङ्गं न्यसेन्मन्त्रैर् द्विषट्ककैः हृदयं च शिरश् चैव शिखा वर्मास्त्रलोचने
ಮೂಲಮಂತ್ರವನ್ನು ದೇಹದ ದ್ವಾದಶ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿಷಟ್ಕ (ಹನ್ನೆರಡು ಅಕ್ಷರ) ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ನ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಹೃದಯ, ಶಿರ, ಶಿಖಾ, ವರ್ಮ/ಕವಚ, ಅಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಲೋಚನಗಳ ನ್ಯಾಸವೂ ಮಾಡಬೇಕು.
Verse 8
उदरं च तथा पृष्ठं बाहुरुजानुपादकं मुद्रां दत्त्वा स्मरेत् विष्णुं जप्त्वाष्टशतमर्चयेत्
ಉದರ, ಪೃಷ್ಠ, ಬಾಹು, ಉರ, ಜಾನು ಮತ್ತು ಪಾದಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು. ಜಪ ಮಾಡಿ ಎಂಟುನೂರು (ಅರ್ಚನೆ/ಉಪಚಾರ)ಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
Verse 9
वामे तु वर्धनीं न्यस्य पूजाद्रव्यं तु दक्षिणे प्रक्षाल्यास्त्रेण चार्घ्येण गन्धपुष्पान्विते न्यसेत्
ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಧನೀ (ಛಿಟಿಕೆ ಪಾತ್ರ)ಯನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪೂಜಾದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಇಡಬೇಕು. ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಅರ್ಘ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಕ್ಷಾಳನೆ ಮಾಡಿ, ಗಂಧಪುಷ್ಪಯುಕ್ತ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.
Verse 10
चैतन्यं सर्वगं ज्योतिरष्टजप्तेन वारिणा फडन्तेन तु संसिच्य हस्ते ध्यात्वा हरिं परे
ಎಂಟು ಬಾರಿ ಜಪಿಸಿದ ನೀರಿನಿಂದಲೂ, ‘ಫಟ್’ ಯುಕ್ತ ನೀರಿನಿಂದಲೂ ಸಿಂಚನ ಮಾಡಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವವ്യാപಿ ಚೈತನ್ಯಜ್ಯೋತಿರೂಪ ಪರಮ ಹರಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.
Verse 11
धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं वह्निदिङ्मुखाः अधर्मादीनि गात्राणि पूर्वादौ योगपीठके
ಅಗ್ನಿದಿಕ್ಕಿನ ಮುಖದಲ್ಲಿಯೂ ಇತರ ದಿಕ್ಕುಮುಖಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮ, ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಿಸಬೇಕು. ಯೋಗಪೀಠದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅಧರ್ಮಾದಿಗಳನ್ನು ಅಂಗಗಳಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು.
Verse 12
कूर्मं पीठे ह्य् अनन्तञ्च यमं सूर्यादिमण्डलं पाठः स्वकामान् दाहयेत् सुधीः इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वकमाह्लादयेत् सुधीरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थलं तेन तु संसिच्य हस्ते ध्यात्वा हरिं पठेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्ममिति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः विमलाद्याः केशरस्थानुग्रहा कर्णिका स्थिता
ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕೂರ್ಮ ಮತ್ತು ಅನಂತ (ಶೇಷ) ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯಾದಿ ಮಂಡಲಗಳನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಪಾಠಭೇದದಂತೆ ಈ ಜಪವು ಜ್ಞಾನಿಯ ಲೋಕಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೊಂದು ಪಾಠದಂತೆ ಅವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ/ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆ (ಜಲ/ವಿಧಿ)ಯಿಂದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪ್ರೋಕ್ಷಿಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹರಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಮಂತ್ರಪಠನ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಪದ್ಮವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು—ವಿಮಲಾದಿಗಳು ಕೇಸರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಣಿಕಾ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.
Verse 13
पूर्वं स्वहृदये ध्यात्वा आवाह्यार्चैश् च मण्डले अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं मधुपर्कं पुनश् च तत्
ಮೊದಲು ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಆವಾಹನ ಮಾಡಿ ಅರ್ಚನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ, ಆಚಮನ ಮತ್ತು ಮಧುಪರ್ಕವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ—ವಿಧಿಯಂತೆ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು.
Verse 14
स्नानं वस्त्रोपवीतञ्च भूषणं गन्धपुष्पकं धूपदीपनैर् वेद्यानि पुण्डरीकाक्षविद्यया
ಸ್ನಾನ, ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಉಪವೀತ, ಭೂಷಣ, ಗಂಧ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪ, ಹಾಗೆಯೇ ಧೂಪ ಮತ್ತು ದೀಪ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪುಂಡರೀಕಾಕ್ಷ-ವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕಾದ ಉಪಚಾರಗಳು.
Verse 15
यजेदङ्गानि पूर्वादौ द्वारि पूर्वे परेण्डजं दक्षे चक्रं गदां सौम्ये कोणे शङ्खं धनुर्न्यसेत्
ಪೂರ್ವದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅಂಗದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಗರುಡಧ್ವಜವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚಕ್ರ, ಸೌಮ್ಯ (ಉತ್ತರ) ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಗದೆ; ಕೋನೆಯಲ್ಲಿ ಶಂಖ ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ವಿನ್ಯಾಸಿಸಬೇಕು.
Verse 16
देवस्य वामतो दक्षे चेषुधी खड्गमेव च वामे चर्म श्रियं दक्षे पुष्टिं वामेग्रतो न्यसेत्
ದೇವನ ಎಡ ಮತ್ತು ಬಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇಷುಧಿ (ಬಾಣಕೋಶ) ಮತ್ತು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಎಡದಲ್ಲಿ ಚರ್ಮ (ಢಾಲ), ಬಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ), ಎಡದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಟಿ; ಮುಂದೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಇಡಬೇಕು.
Verse 17
वनमालाञ्च श्रीवत्सकौस्तुभौ दिक्पतीन्वहिः स्वमन्त्रैः पूजयेत् सर्वान् विष्णुरर्घोवसानतः
ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ವನಮಾಲೆ, ಶ್ರೀವತ್ಸ ಮತ್ತು ಕೌಸ್ತುಭಗಳನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ದಿಕ್ಕುಪತಿಗಳನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಬೇಕು—ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಆರಾಧಿಸಬೇಕು.
Verse 18
व्यस्तेन च समस्तेन अङ्गैर् वीजेन वै यजेत् जप्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य स्तुत्त्वार्ध्यञ्च समर्प्य च
ಅಂಗಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ವ್ಯಸ್ತ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಬೀಜಮಂತ್ರದಿಂದಲೂ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಜಪ ಮಾಡಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಬೇಕು.
Verse 19
हृदये विन्यसेद्ध्यात्वा अहं ब्रह्म हरिस्त्विति आगच्छावाहने योज्यं क्षमस्वेति विसर्जने
ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ವಿನ್ಯಾಸಿಸಬೇಕು—“ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮ; ತ್ವಂ ಹರಿಃ (ವಿಷ್ಣು).” ಆವಾಹನದಲ್ಲಿ “ಆಗಚ್ಛ” (ಬಾ) ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಜನದಲ್ಲಿ “ಕ್ಷಮಸ್ವ” (ಕ್ಷಮಿಸು) ಎಂದು ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.
Verse 20
एवमष्टाक्षराद्यैश् च पूजां कृत्वा विमुक्तिभाक् एकमूर्त्यर्चनं प्रोक्तं नवव्यूहार्चनं शृणु
ಈ ರೀತಿ ಅಷ್ಟಾಕ್ಷರಾದಿ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದವನು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಏಕಮೂರ್ತಿ ಅರ್ಚನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಈಗ ನವವ್ಯೂಹ ಅರ್ಚನೆಯನ್ನು ಕೇಳು.
Verse 21
अङ्गुष्ठकद्वये न्यस्य वासुदेवं बलादिकान् तर्जन्यादौ शरीरेथ शिरोललाटवक्त्रके
ಎರಡು ಅಂಗುಠಗಳ ಮೇಲೆ ವಾಸುದೇವನನ್ನು ನಿಯಸಿಸಿ, ನಂತರ ತರ್ಜನಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಲಾದಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು—ಶಿರಸ್ಸು, ಲಲಾಟ, ಮುಖದಲ್ಲಿ ಯಥಾಕ್ರಮವಾಗಿ।
Verse 22
हृन्नाभिगुह्यजान्वङ्घ्रौ मध्ये पूर्वादिकं यजेत् एकपीठं नवव्यूहं नवपीठञ्च पूर्ववत्
ಹೃದಯ, ನಾಭಿ, ಗುಹ್ಯಸ್ಥಾನ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಇತರ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಏಕಪೀಠ, ನವವ್ಯೂಹ, ನವಪೀಠಗಳನ್ನೂ ಪೂರ್ವವಿಧಿಯಂತೆ ಪೂಜಿಸಬೇಕು।
Verse 23
चिह्नितपुस्तकपाठः अस्मल्लब्धपुस्तकेषु विष्णुरर्घोवसानत इति विष्णावर्घौ च मानतः इति च पाठो वर्तते अयन्स्वसमीचीन इव प्रतिभाति विष्णुमर्घ्यासनादिभिरिति तु युक्तः पाठः मध्यगुल्फादितः पिस्फच इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नवाब्जे नवमूर्त्या च नवव्यूहञ्च पूर्ववत् इष्टं मध्ये ततः स्थाने वासुदेवञ्च पूजयेत्
ಚಿಹ್ನಿತ ಪಾಠ (ಪಾಠಭೇದ): ನಮ್ಮಿಗೆ ಲಭ್ಯವಾದ ಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ “viṣṇur argho ’vasānataḥ” ಹಾಗೂ “viṣṇāv arghau ca mānataḥ” ಎಂಬ ಪಾಠಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇದು ಸಮೀಚೀನವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಯುಕ್ತ ಪಾಠ “viṣṇum arghyāsanādibhiḥ”—ಅಂದರೆ ಅರ್ಘ್ಯ, ಆಸನ ಮೊದಲಾದ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. (ಇನ್ನೊಂದು ಪಾಠಭೇದ: “madhya-gulphāditaḥ … pisphaca” ಙದಲ್ಲಿ.) ಚಿಹ್ನಿತ ಪಾಠ: ಒಂಬತ್ತು ದಳಗಳ ಪದ್ಮದಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತು ಮೂರ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಪೂರ್ವವಿಧಿಯಂತೆ ನವವ್ಯೂಹವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಇಷ್ಟವಾದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು।
It begins with pādaprakṣālana (washing the feet), ācamanam, restraint of speech, and rakṣā, then proceeds to east-facing posture, dhyāna with bīja-visualizations, and only afterward to nyāsa, maṇḍala setup, and formal upacāra offerings.
They structure an inner purification: yaṃ at the navel is visualized as fierce wind to separate and mobilize impurities, while kṣauṃ in the heart-lotus is radiance; impurities are burned by flames and the subtle body is flooded with nectar (amṛta) circulating through suṣumnā and the nāḍīs, preparing the practitioner for effective nyāsa and pūjā.
Ekamūrti-arcana is worship of Viṣṇu as a single form with standard nyāsa and offerings; nava-vyūha-arcana extends the worship into a ninefold emanational arrangement, installed through finger/body placements and lotus-seat configurations, while maintaining the earlier procedural template.
The chapter preserves pāṭha-bheda (variant readings) affecting ritual sense—e.g., whether worship is described as ending with ‘Viṣṇu’s arghya’ or more coherently as ‘worship Viṣṇu with arghya, āsana, and other offerings’—illustrating how ritual manuals rely on precise wording and informed emendation.