Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಸರ್ಗ (ಸೃಷ್ಟಿ) ವಿಷಯವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಪ್ರಾಕೃತ ಸರ್ಗ—ಬ್ರಹ್ಮನ ಆದಿ ಸೃಜನವಾಗಿ ಮಹತ್ ತತ್ತ್ವ, ನಂತರ ತನ್ಮಾತ್ರಗಳಿಂದ ಸ್ಥೂಲ ಭೂತಗಳ ಉದ್ಭವ, ಆಮೇಲೆ ವೈಕಾರಿಕ/ಐಂದ್ರಿಯಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳ ವಿಕಾಸ. ಮುಂದಾಗಿ ಸ್ಥಾವರಗಳು, ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ರೋತಸ (ಪಶು-ಯೋನಿಗಳು), ಊರ್ಧ್ವಸ್ರೋತಸ ದೇವರುಗಳು, ವಾಕ್ಸ್ರೋತಸ ಮಾನವರು ಎಂಬ ಪದರಗಳು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅನುಗ್ರಹ-ಸರ್ಗ’ ಸತ್ತ್ವ-ತಮಸ ಗುಣಗಳ ನೈತಿಕ-ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಂಶಾವಳಿ ಉದಾಹರಣೆ—ದಕ್ಷನ ಪುತ್ರಿಯರಿಂದ ಹಾಗೂ ಋಷಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ದಿವ್ಯರು-ಋಷಿಗಳ ಉದ್ಭವ, ರುದ್ರನ ಜನನ ಮತ್ತು ನಾಮಗಳು, ಸತಿಯ ಪಾರ್ವತಿಯಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ನಾರದಾದಿ ಋಷಿಗಳು ಬೋಧಿಸಿದ ಸ್ನಾನಪೂರ್ವಕ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಪರಂಪರೆಯ ಪೂಜೆ—ವಿಷ್ಣು ಮೊದಲಾದ ದೇವಾರಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಸಾಧನವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये प्रतिसर्गवर्णनं नाम ऊनविंशतितमो ऽध्यायः अथ विंशतितमो ऽध्यायः सर्गविषयकवर्णनं अग्निर् उवाच प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः
ಇಂತೆ ಆದಿಮಹಾಪುರಾಣದ ಆಗ್ನೇಯ (ಅಗ್ನಿ) ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರತಿಸರ್ಗವರ್ಣನ’ ಎಂಬ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯ—‘ಸರ್ಗವಿಷಯಕವರ್ಣನ’ ಆರಂಭ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ಮೊದಲ ಸರ್ಗ ಮಹತ್ (ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ)ದ ಸೃಷ್ಟಿ; ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೃಜನ-ಪ್ರಸವವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತನ್ಮಾತ್ರಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಎರಡನೆಯದು ಭೂತಸರ್ಗ (ಸ್ಥೂಲಭೂತಸೃಷ್ಟಿ) ಎಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ।
Verse 2
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः
ಮೂರನೇ ಸರ್ಗವನ್ನು ‘ವೈಕಾರಿಕ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದೇ ‘ಐಂದ್ರಿಯಕ’ (ಇಂದ್ರಿಯಸಂಬಂಧಿ) ಸರ್ಗವೆಂದೂ ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಇದು ಪ್ರಾಕೃತ (ಪದಾರ್ಥಮಯ) ಸರ್ಗ; ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪೂರ್ವಕಾರಣವಾಗಿ ಹೊಂದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ।
Verse 3
मुख्यः सर्गश् चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तः स्तैर्यग्योन्यस्ततः स्मृतः
ನಾಲ್ಕನೇ ಸರ್ಗವನ್ನು ‘ಮುಖ್ಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾವರಗಳು (ಸಸ್ಯಾದಿ ಅಚಲ ಜೀವಿಗಳು) ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ. ‘ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ರೋತಸ್’ (ಬದಿಗೆ ಹರಿಯುವ ಪ್ರವಾಹವುಳ್ಳದು) ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಗವೇ ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸ್ಥೈರ್ಯಗ್ಯೋನಿ’ ಅಂದರೆ ಪ್ರಾಣಿಯ ಯೋನಿಗಳು/ಜಾತಿಗಳು ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 4
तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ततोर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
ಈ ರೀತಿ ಊರ್ಧ್ವಸ್ರೋತಸರಾದ ಜೀವಿಗಳ ಆರನೆಯ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ‘ದೇವಸರ್ಗ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ವಾಕ್ಸ್ರೋತಸರಾದ ವಾಣಿ-ಸಂಪನ್ನ ಜೀವಿಗಳ ಏಳನೆಯ ಸೃಷ್ಟಿ—ಅದೇ ಮಾನವಸೃಷ್ಟಿ—ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 5
अष्टमोनुग्रहः सर्गैः सात्विकस्तामसश् च यः पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताश् च त्रयः स्मृताः
ಎಂಟನೆಯದು ‘ಅನುಗ್ರಹ-ಸೃಷ್ಟಿ’; ಅದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವು ಐದು ‘ವೈಕೃತ’ (ಪರಿಣಾಮಿತ/ವಿಕೃತ) ಸೃಷ್ಟಿಗಳು; ಮೂರು ‘ಪ್ರಾಕೃತ’ (ಮೂಲ) ಸೃಷ್ಟಿಗಳೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
Verse 6
प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमस् तथा ब्रह्मतो नव सर्गास्तु जगतो मूलहेतवः
ಪ್ರಾಕೃತ ಸೃಷ್ಟಿ, ವೈಕೃತ ಸೃಷ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ‘ಕೌಮಾರ’ ಸೃಷ್ಟಿ—ಇವು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾದ ಒಂಬತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಗಳು; ಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲ ಕಾರಣಾಧಾರಗಳು.
Verse 7
ख्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्वाद्या उपयेमिरे नित्यो नैमित्तकः सर्गस्त्रिधा प्रकथितो जनैः
ಖ್ಯಾತಿ ಮೊದಲಾದ ದಕ್ಷಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಭೃಗು ಮೊದಲಾದ ಋಷಿಗಳು ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಸರ್ಗ (ಸೃಷ್ಟಿ) ಜನರಿಂದ ತ್ರಿವಿಧವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ—ನಿತ್ಯ, ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ.
Verse 8
प्राकृता दैनन्दिनी स्यादन्तरप्रलयादनु जायते यत्रानुदिनं मित्यसर्गो हि सम्मतः
ಸೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಾಕೃತವೂ ಹಾಗೂ ದೈನಂದಿನೀ (ಪ್ರತಿದಿನ ನಿರಂತರ) ಎಂದೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅಂತರಪ್ರಳಯದ ನಂತರ ಅದೇ ಕ್ರಮ ಪುನಃ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರತಿದಿನ ನಡೆಯುವುದೇ ನಿತ್ಯಸರ್ಗ ಎಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 9
देवौ धाताविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत श्रियञ्च पत्नी विष्णोर्या स्तुता शक्रेण वृद्धये
ಭೃಗುಪತ್ನಿ ಖ್ಯಾತಿಯಿಂದ ಧಾತೃ ಮತ್ತು ವಿಧಾತೃ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ದೇವರುಗಳು ಜನಿಸಿದರು; ಹಾಗೆಯೇ ಅವಳು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಶ್ರೀಯನ್ನೂ ಹೆತ್ತಳು; ಸಮೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಅವಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು।
Verse 10
धातुर्विधार्तुर्द्वौ पुत्रौ क्रमात् प्राणो मृकण्डुकः मार्कण्डेयो मृकण्डोश् च जज्ञे वेदशिरास्ततः
ಧಾತಾ ಮತ್ತು ವಿಧಾತೃ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಮೃಕಂಡುಕ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆದರು; ಮೃಕಂಡುವಿನಿಂದ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಜನಿಸಿದನು; ನಂತರ ವೇದಶಿರಸ್ಸು ಜನಿಸಿತು।
Verse 11
पौर्णमासश् च सम्भूत्यां मरीचेरभवत् सुतः स्मृत्यामङ्गिरसः पुत्राः सिनीवाली कुहूस् तथा
ಸಂಭೂತಿಯಿಂದ ಮರೀಚಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಪೌರ್ಣಮಾಸನು ಜನಿಸಿದನು; ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ ಅಂಗಿರಸನಿಗೆ ಸೀನೀವಾಲಿ ಹಾಗೂ ಕುಹೂ ಎಂಬ ಸಂತಾನವೂ ಜನಿಸಿತು।
Verse 12
राकाश्चानुमतिश्चात्रेरनसूयाप्यजीजनत् सोमं दुर्वाससं पुत्रं दत्तात्रेयञ्च योगिनम्
ರಾಕಾ ಮತ್ತು ಅನುಮತಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಅತ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ ಅನಸೂಯಾ—ಸೋಮ, ಪುತ್ರ ದುರ್ವಾಸಸ, ಮತ್ತು ಯೋಗಿ ದತ್ತಾತ್ರೇಯನನ್ನು ಜನ್ಮಗೊಳಿಸಿದರು।
Verse 13
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस्तत्सुतोभवत् क्षमायां पुलहाज्जाताः सहिष्णुः कर्मपादिकाः
ಪುಲಸ್ತ್ಯನ ಪತ್ನಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ದತ್ತೋಲಿ ಎಂಬ ಪುತ್ರನು ಜನಿಸಿದನು; ಪುಲಹನಿಂದ ಕ್ಷಮೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಪಾದಿಕಾ ಜನಿಸಿದರು।
Verse 14
सन्नत्याञ्च क्रतोरासन् बालिखिल्या महौजसः अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते ये हि षष्टिसहस्विणः
ಕ್ರತುವಿನ ಪತ್ನಿ ಸನ್ನತಿಯಿಂದ ಮಹೌಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಬಾಲಿಖಿಲ್ಯ ಋಷಿಗಳು ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಅಂಗುಷ್ಟದ ಸಂಧಿಮಾತ್ರ ಪ್ರಮಾಣದವರಾಗಿದ್ದು, ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 15
उर्जायाञ्च वशिष्ठाच्च राजा गात्रोर्ध्वबाहुकः सवनश्चालघुः शुक्रः सुतपाः सप्त चर्षयः
ಊರ್ಜಾ ಮತ್ತು ವಶಿಷ್ಠರಿಂದ ರಾಜರ್ಷಿ ಗಾತ್ರೋರ್ಧ್ವಬಾಹುಕನು ಉದ್ಭವಿಸಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಸವನ, ಆಲಘು, ಶುಕ್ರ, ಸುತಪಾ—ಇಂತೆ ಏಳು ಋಷಿಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.
Verse 16
पावकः पवमानोभूच्छुचिः स्वाहाग्निजोभवत् आर्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रजोगोत्रोर्ध्वाहुक इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः राजा शात्रोर्ध्वबालक इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः, रजोगोत्रोर्ध्ववाहक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सबलश्चानघः शुक्र इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निस्वात्ता वर्हिषदो ऽनग्नयः साग्नयो ह्य् अजात्
ಪಾವಕನು ‘ಪವಮಾನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು; ಶುಚಿಯು ‘ಸ್ವಾಹಾಗ್ನಿಜ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು. ಕೆಲವು ಗುರುತಿಸಲಾದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಆರ್ಯಾ’, ‘ರಜೋಗೋತ್ರೋರ್ಧ್ವಾಹುಕ/ಊರ್ಧ್ವವಾಹಕ’, ‘ರಾಜಾ ಶಾತ್ರೋರ್ಧ್ವಬಾಲಕ’, ‘ಸಬಲ’, ‘ಅನಘ’, ‘ಶುಕ್ರ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಠಭೇದಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತ ಮತ್ತು ಬರ್ಹಿಷದ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ‘ಅನಗ್ನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ, ಯಜ್ಞಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಗ್ನಿಸಂಬಂಧಿಗಳಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯೊಡನೆ ಸಹಜಾತರೆಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ.
Verse 17
पितृभ्यश् च स्वधायाञ्च मेना वैधारिणी सुते हिंसाभार्या त्वधर्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम्
ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಧೆಯಿಂದ ವೈಧಾರಿಣಿಯ ಪುತ್ರಿಯಾದ ಮೇನಾ ಜನಿಸಿದಳು. ಹಿಂಸೆಯು ಅಧರ್ಮನ ಪತ್ನಿ; ಆ ಇಬ್ಬರಿಂದ ಅನೃತ (ಸುಳ್ಳು) ಜನ್ಮವಾಯಿತು.
Verse 18
कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयन्नरकेमेव च माया च वेदना चैव मिथुनन्त्विदमेतयोः
ಕನ್ಯಾ ಮತ್ತು ನಿಕೃತೀ—ಇವು ಎರಡು ನರಕಗಳು; ಇವುಗಳಿಂದ ಭಯಾನ್-ನರಕವೂ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾಯಾ ಮತ್ತು ವೇದನাও ನರಕಗಳೇ; ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಜೋಡಿಯಾಗಿ (ಮಿಥುನವಾಗಿ) ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 19
तयोर्जज्ञेथ वै मायां मृत्युं भूतापहारिणम् वेदना च सुतं चापि दुःखं जज्ञेथ रौरवात्
ಆ ಇಬ್ಬರಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಾಯೆ ಮತ್ತು ಭೂತಗಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವ ಮೃತ್ಯು ಜನಿಸಿದರು; ರೌರವದಿಂದ ವೇದನೆ ಹಾಗೂ ದುಃಖವೂ ಸಂತಾನವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದವು।
Verse 20
मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश् च जज्ञिरे ब्रह्मणश् च रुदन् जातो रोदनाद्रुद्रनामकः
ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ವ್ಯಾಧಿ, ಜರಾ, ಶೋಕ, ತೃಷ್ಣೆ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಜನಿಸಿದರು; ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಒಬ್ಬನು ಅಳುತ್ತ ಹುಟ್ಟಿದನು—ಆ ರೋದನದಿಂದ ಅವನು ‘ರುದ್ರ’ ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನು ಪಡೆದನು।
Verse 21
भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः
ನಂತರ ಪಿತಾಮಹ (ಬ್ರಹ್ಮ)ನು ಅವನನ್ನು ‘ಭವ’, ‘ಶರ್ವ’, ‘ಈಶಾನ’ ಹಾಗೂ ‘ಪಶುಪತಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಿದನು; ಓ ದ್ವಿಜ, ‘ಭೀಮ’, ‘ಉಗ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಮಹಾದೇವ’ ಎಂದೂ ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು।
Verse 22
दक्षकोपाच्च तद्भार्या देहन्तत्याज सा सती हिमवद्दुहिता भूत्वा पत्नी शम्भोरभूत् पुनः
ದಕ್ಷನ ಕೋಪದಿಂದ ಅವನ ಪುತ್ರಿ—ಶಿವನ ಪತ್ನಿ ಸತಿ—ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಳು; ಹಿಮವತನ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಶಂಭು (ಶಿವ)ನ ಪತ್ನಿಯಾದಳು।
Verse 23
ऋषिभ्यो नारदाद्युक्ताः पूजाः स्नानादिपूर्विकाः स्वायम्भुवाद्यास्ताः कृत्वा विष्ण्वादेर्भुक्तिमुक्तिदाः
ನಾರದಾದಿ ಋಷಿಗಳು ಉಪದೇಶಿಸಿದ, ಸ್ನಾನಾದಿ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಪೂಜಾವಿಧಿಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರೆ, ವಿಷ್ಣು ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ—ಎರಡೂ ಫಲಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ।
Frequently Asked Questions
A formal taxonomy of creation is given—prākṛta (Mahat, tanmātra-to-bhūta, and vaikārika/aindriyaka) and vaikṛta layers (including plant, animal, deva, human, and anugraha categories), concluding with the ninth Kaumāra creation as part of Brahmā’s ninefold sarga.
By linking cosmological order to ritual order: understanding sarga clarifies one’s place in dharma, while the closing instruction on snāna-pūrvaka pūjā (as taught by Nārada and others) frames worship as the practical bridge that yields bhukti (well-being) and mukti (liberation).
Nine sargas proceeding from Brahmā are indicated, with prākṛta and vaikṛta groupings plus the Kaumāra; the count functions as a mnemonic map from subtle principles to embodied beings and finally to grace-oriented fruition.