Adhyaya 53: The Origin Account of Saptamūrti Svara and the Emergence of Saṃbhūti through Vibhūti
Saptamūrti-svara-itihāsaḥ (Saṃbhūti-vibhūti-nirūpaṇam)
Philosophical-Discourse (Ontology of Selfhood and Manifestation)
ក្នុងបរិបទបង្រៀនរវាង វរាហៈ–ព្រឹថវី ជំពូកនេះបញ្ជូនតាមសន្ទនាទីពីរ ដែលភទ្រាស្វ សួរ អគស្ត្យ ថា ‘វិភូតិ’ (អំណាចបង្ហាញខ្លួន) នៃរឿងដែលបាននិយាយមុន កើតឡើងដូចម្តេច និងដោយអំណាចរបស់អ្នកណា។ អគស្ត្យឆ្លើយថា សេចក្តីពិតនេះពាក់ព័ន្ធនឹងរាងកាយ និងសត្វមានជីវិតទាំងអស់ ហើយបង្ហាញខ្សែពូជ៖ គ្រូមួយរូបដែលទាក់ទងនឹងប្រភពមុខបួន និងកូនប្រុសឈ្មោះ ស្វរៈ ដែលត្រូវស្គាល់ថាជាការបង្ហាញសប្តមូរតិ (៧រូប)។ ស្វរៈស្វែងរកខាងក្នុងអំពីបុព្វបុរស និងអត្តសញ្ញាណ រួចមានព្រឹត្តិការណ៍គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលនៃការកាត់ជាបន្តបន្ទាប់ដោយអាវុធមរតក ដែលបង្ហាញការអះអាង “អហំ” (ខ្ញុំ) ជាច្រើនជាន់ ហើយត្រូវបានបរិសុទ្ធឡើងៗ រហូតឃើញគោលការណ៍បិតាដ៏ល្អិត និងសព្វវ្យាបីនៅក្នុងរាងកាយខ្លួនឯង។ ចុងក្រោយ ជំពូកនេះបែងចែកទិដ្ឋភាព ប្រាវ្រឹត្តិ និង និវ្រឹត្តិ ហើយដាក់រឿងនេះជាអិតិហាសៈមូលដ្ឋាន ដែលភ្ជាប់ចំណេះដឹងនៃសេចក្តីពិតជាមួយសកម្មភាពមានវិន័យ។
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 53
Verse 1
भद्राश्व उवाच । मत्प्रश्नविषये ब्रह्मन् कथेयं कथिता त्वया । तस्या विभूतिरभवत् कस्य केन कृतॆन ह ॥ ५३.१ ॥
ភទ្រាស្វៈ បាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រាហ្មណ៍ អ្នកបាននិទានរឿងនេះ ដោយពាក់ព័ន្ធនឹងសំណួររបស់ខ្ញុំ។ ការបង្ហាញអស្ចារ្យរបស់វា បានកើតឡើងដោយអំណាចរបស់អ្នកណា ហើយដោយកិច្ចការណាដែរ?»
Verse 2
अगस्त्य उवाच । आगतेयं कथा चित्रा सर्वस्य विषये स्थिता । त्वद्देहे मम देहे च सर्वजन्तुषु सा समा ॥ ५३.२ ॥
អគស្ត្យៈ បាននិយាយថា៖ «រឿងអាគតេយៈនេះ គួរឱ្យអស្ចារ្យ ហើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយយោងទៅលើគ្រប់វិស័យទាំងអស់។ ក្នុងរាងកាយរបស់អ្នក និងក្នុងរាងកាយរបស់ខ្ញុំ ហើយក្នុងសត្វមានជីវិតទាំងអស់ វាមានសភាពដូចគ្នា (ស្ថិតស្មើគ្នា)»។
Verse 3
तस्यां सम्भूतिमिच्छन् यस्तस्योपायं स्वयं परम् । पशुपालात् समुत्पन्नो यश्चतुष्पाच्चतुर्मुखः ॥ ५३.३ ॥
អ្នកណាដែលប្រាថ្នាចង់ឲ្យមានការបង្ហាញកំណើតនៅក្នុងនាង (ផែនដី) ហើយខ្លួនឯងក៏បានក្លាយជាវិធីដ៏អធិកអធមសម្រាប់ការបង្ហាញនោះ—អ្នកដែលកើតចេញពីអ្នកគង្វាលគោ ហើយដែលមានជើងបួន បានក្លាយជាមុខបួន។
Verse 4
स गुरुः स कथायास्तु तस्याश्चैव प्रवर्तकः । तस्य पुत्रः स्वरो नाम सप्तमूर्तिंरसौ स्मृतः ॥ ५३.४ ॥
ព្រះអង្គនោះជាគ្រូបង្រៀន ហើយជាអ្នកផ្សព្វផ្សាយធម៌កថានោះផង។ ព្រះបុត្ររបស់ទ្រង់មាននាម ស្វរៈ ត្រូវបានចងចាំថា «សប្តមូរតិំរស»។
Verse 5
तेन प्रोक्तं तु यत्किञ्चित् चतुर्णां साधनं नृप । ऋगर्थानां चतुर्भिस्ते तद्भक्त्याराध्यतां ययुः ॥ ५३.५ ॥
ឱ ព្រះមហាក្សត្រ អ្វីៗក៏ដោយដែលទ្រង់បានបង្រៀនជាសាធនៈសម្រាប់គោលបំណងទាំងបួន នោះអ្នកទាំងបួនដែលឧទ្ទិសចិត្តចំពោះអត្ថន័យនៃឫកមន្ត្រ បានចូលទៅបូជាព្រះតត្តវៈនោះដោយភក្តិ។
Verse 6
चतुर्णां प्रथमो यस्तु चतुःशृङ्गसमास्थितः । वृषद्वितीयस्तत्प्रोक्तमार्गेणैव तृतीयकः । चतुर्थस्तत्प्रणीतस्तां पूज्य भक्त्या सुतं व्रजेत् ॥ ५३.६ ॥
ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងបួន អ្នកទីមួយគឺអ្នកដែលស្ថិតនៅកាតុះឝೃङ្គ; អ្នកទីពីរត្រូវបានហៅថា វೃಷ; អ្នកទីបីគឺអ្នកដែលទៅដល់តាមផ្លូវដែលបានប្រកាស; អ្នកទីបួនគឺអ្នកដែលត្រូវបានដឹកនាំដោយសិក្សានោះ។ បន្ទាប់ពីបូជានាងដោយភក្តិ គួរចូលទៅរកព្រះបុត្រដ៏ទេវី។
Verse 7
सप्तमूर्त्तेष्टु चरितं शुश्रुवुः प्रथमं नृप । ब्रह्मचर्येण वर्त्तेत द्वितीयोऽस्य सनातनः ॥ ५३.७ ॥
ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ពួកគេបានស្តាប់ជាមុនអំពីចរិតនៃទម្រង់ទាំងប្រាំពីរ។ ការណែនាំទីពីរនៃធម៌បុរាណនេះគឺ ត្រូវរស់នៅតាមព្រហ្មចរិយៈ (brahmacarya) គឺការគ្រប់គ្រងខ្លួន និងសេចក្តីសុចរិត។
Verse 8
ततो भृत्यादिभरणं वृषभारोहणं त्रिषु । वनवासश्च निर्दिष्ट आत्मस्थे वृषभे सति ॥ ५३.८ ॥
បន្ទាប់មក បានបញ្ជាក់អំពីការផ្គត់ផ្គង់បម្រើ និងអ្នកដទៃៗ ហើយក៏មានការឡើងជិះគោឧសភក្នុងចំណោមបីផងដែរ។ ហើយការស្នាក់នៅព្រៃត្រូវបានកំណត់—នៅពេលដែលគោឧសភានោះមានវត្តមាន ហើយបានស្ថិតនៅក្នុងខ្លួនឯង។
Verse 9
अहमस्मि वदत्यन्यश्चतुर्द्धा एकधा द्विधा । भेदभिन्नसहोत्पन्नास्तस्यापत्यानि जज्ञिरे ॥ ५३.९ ॥
«ខ្ញុំគឺនេះ» ម្នាក់ទៀតនិយាយ—ដូច្នេះមានទម្រង់បួន ទម្រង់តែមួយ និងទម្រង់ពីរ។ ពីអង្គនោះ កូនចៅបានកើតឡើងរួមគ្នា ហើយបែកខុសដោយភាពខុសគ្នា។
Verse 10
नित्यानित्यस्वरूपाणि दृष्ट्वा पूर्वं चतुर्मुखः । चिन्तयामास जनकं कथं पश्याम्यहं नृप ॥ ५३.१० ॥
ដោយបានឃើញជាមុននូវទម្រង់នៃអ្វីដែលអស់កល្ប និងអ្វីដែលមិនអស់កល្ប ព្រះបួនមុខ (ព្រះព្រហ្ម) បានពិចារណា៖ «ខ្ញុំនឹងឃើញជនកៈ (Janaka) ដូចម្តេច ឱ ព្រះមហាក្សត្រ?»
Verse 11
मदीयस्य पितुर्ये हि गुणा आसन् महात्मनः । न ते सम्प्रति दृश्यन्ते स्वारापत्येषु केषुचित् ॥ ५३.११ ॥
ពិតប្រាកដណាស់ គុណធម៌ដែលជារបស់ឪពុកខ្ញុំ អង្គមានចិត្តធំ—ឥឡូវនេះ មិនឃើញមាននៅក្នុងកូនចៅរបស់ព្រះអង្គណាម្នាក់ឡើយ។
Verse 12
पितुः पुत्रस्य यः पुत्रः स पितामहनामवान् । एवं श्रुतिः स्थिता चेयं स्वारापत्येषु नान्यथा ॥ ५३.१२ ॥
កូនប្រុសដែលកើតពីកូនប្រុសរបស់មនុស្សម្នាក់ ត្រូវបានហៅដោយនាម «ជីតា» (pitāmaha)។ ដូច្នេះ ប្រពៃណីផ្អែកលើស្រុតិ (śruti) នេះ ត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ខ្សែពូជ ហើយមិនមែនយ៉ាងផ្សេងទៀតឡើយ។
Verse 13
क्वापि संपत्स्यते भावो द्रष्टव्यश्चापि ते पिता । एवं नीतेऽपि किं कार्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५३.१३ ॥
«មិនថាយ៉ាងណា នៅកន្លែងណាមួយ ស្ថានការណ៍អាចល្អឡើង; ហើយឪពុករបស់អ្នកក៏ត្រូវតែបានឃើញដែរ»។ ទោះបីត្រូវបាននាំទៅដូច្នេះក៏ដោយ គាត់នៅតែជាប់គំនិតថា៖ «តើត្រូវធ្វើអ្វី?»
Verse 14
तस्य चिन्तयतः शस्त्रं पितृकं पुरतो बभौ । तेन शस्त्रेण तं रोषान्ममन्थ स्वमन्तिके ॥ ५३.१४ ॥
នៅពេលគាត់កំពុងសមាធិគិតពិចារណា អាវុធបុរាណរបស់បិត្របុរសបានបង្ហាញនៅមុខគាត់។ ដោយកំហឹង គាត់បានវាយគាត់ដោយអាវុធនោះនៅជិតខ្លួន។
Verse 15
तस्मिन् मथितमात्रे तु शिरस्तस्यापि दुर्ग्रहम् । नालिकेरफलाकारं चतुर्वक्त्रोऽन्वपश्यत ॥ ५३.१५ ॥
តែភ្លាមៗក្រោយពេលកូរនោះរួច គាត់បានឃើញសូម្បីតែក្បាលរបស់វា ដែលពិបាកចាប់កាន់ មានរាងដូចផ្លែដូង; ព្រះមានមុខបួនបានសង្កេតឃើញវា។
Verse 16
तच्छावृतं प्रधानेन दशधा संवृतो बभौ । चतुष्पादेन शस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् ॥ ५३.१६ ॥
ពេលវាត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយ «ប្រធាន» (សារធាតុដើម) វាបានបង្ហាញថាត្រូវបានបិទបាំងជាស្រទាប់ដប់។ ដោយអាវុធមានជើងបួន គាត់បានកាត់វាចេញ ដូចកាត់ដើមល្ង។
Verse 17
प्रकामं तिलसंच्छिन्नॆ तदमूलौ न मे बभौ । अहं त्वहं वदन्भूतं तमप्येवमथाच्छिनत् ॥ ५३.१७ ॥
ទោះបីវាត្រូវបានកាត់បំបែកយ៉ាងល្អិត ដល់ត្រឹមបំណែកដូចគ្រាប់ល្ង ក៏ឫសរបស់វាមិនបានបង្ហាញដល់ខ្ញុំឡើយ។ បន្ទាប់មក សត្វនោះដែលនិយាយជាញឹកញាប់ថា «ខ្ញុំគឺខ្ញុំ» ក៏កាត់វាម្ដងទៀតដូចគ្នា។
Verse 18
तस्मिन् छिन्ने तदस्यांसे ह्रस्वमन्यमवेक्षत । अहं भूतादि वः पञ्च वदन्तं भूतिमन्तिकात् ॥ ५३.१८ ॥
ពេលផ្នែកនោះត្រូវបានកាត់ គាត់បានឃើញរូបមួយទៀតដែលខ្លី នៅលើផ្នែកដដែលនោះ។ នៅជិតៗ គាត់បានឃើញអ្នកម្នាក់ប្រកាសថា «ខ្ញុំជាប្រភពដើមនៃសត្វមានជីវិត» ហើយនិយាយទៅកាន់ធាតុទាំងប្រាំ។
Verse 19
तमप्येवमथो छित्त्वा पञ्चाशून्यममीक्षत । कृत्वावकाशं ते सर्वे जल्पन्त इदमन्तिकात् ॥ ५३.१९ ॥
បន្ទាប់មក ពួកគេក៏កាត់បំបាក់គាត់ដូច្នោះដែរ ហើយឃើញសភានៃហាសិបនោះទទេ។ បន្ទាប់ពីបង្កើតទីវាល ពួកគេទាំងអស់បាននិយាយពាក្យនេះពីជិត។
Verse 20
तमप्यसङ्गशस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् । तस्मिँच्छिन्ने दशांशेन ह्रस्वमन्यमपश्यत ॥ ५३.२० ॥
គាត់ក៏កាត់គាត់នោះផង ដោយអាវុធឈ្មោះ «អសង្គ» ដូចកាត់ដើមល្ង។ ពេលនោះត្រូវកាត់ផ្តាច់ គាត់ឃើញម្នាក់ទៀត ដែលខ្លីជាងដោយមួយភាគដប់។
Verse 21
पुरुषं रूपशस्त्रेण तं छित्त्वाऽन्यमपश्यत । तद्वद् ह्रस्वं सितं सौम्यं तमप्येवं तदाऽकरोत ॥ ५३.२१ ॥
កាត់បុរសនោះដោយអាវុធនៃរូប (រូបសាស្ត្រ) ហើយគាត់ឃើញម្នាក់ទៀត។ ដូច្នោះដែរ មនុស្សសុភាព—ខ្លី និងស—គាត់ក៏ត្រូវបានធ្វើដូចគ្នានៅពេលនោះ។
Verse 22
एवं कृते शरीरं तु ददर्श स पुनः प्रभुः । स्वकीयमेवाकाश्यन्तः पितरं नृपसत्तम ॥ ५३.२२ ॥
ពេលធ្វើដូច្នេះរួច ព្រះអម្ចាស់បានឃើញរាងកាយម្តងទៀត; ហើយនៅក្នុងមេឃផ្ទាល់ គាត់បានឃើញឪពុករបស់ខ្លួន—ឱ ព្រះរាជាដ៏ប្រសើរ។
Verse 23
त्रसरेणुसमं मूर्त्या अव्यक्तं सर्वजन्तुषु । समं दृष्ट्वा परं हर्षं उभे विसस्वरार्त्तवित् ॥ ५३.२३ ॥
ដោយរូបកាយស្មើធូលីលំអងផ្កា គាត់បានឃើញ «អវិយក្ត» ដែលស្ថិតស្មើគ្នានៅក្នុងសត្វមានជីវិតទាំងអស់។ អ្នកទាំងពីរ ដែលដឹងទុក្ខសោកបង្ហាញដោយសំឡេងរអាក់រអួល បានទទួលអំណរដ៏លើសលប់។
Verse 24
एवंविधोऽसौ पुरुषः स्वरनाम महातपाः । मूर्त्तिस्तस्य प्रवृत्ताख्यं निवृत्ताख्यं शिरो महत् ॥ ५३.२४ ॥
បុរសនោះមានលក្ខណៈដូច្នេះ ឈ្មោះ «ស្វរ» ជាតបស្វីដ៏មហិមា។ រូបកាយរបស់ទ្រង់ហៅថា «ប្រវ្រឹត្តិ» ហើយក្បាលដ៏ធំរបស់ទ្រង់ហៅថា «និវ្រឹត្តិ»។
Verse 25
एतस्मादेव तस्याशु कथया राजसत्तम । संभूतिरभवद् राजन् विवृत्तिस्त्वेष एव तु ॥ ५३.२५ ॥
ពីពាក្យពេចន៍នេះអំពីទ្រង់ ឱ ព្រះរាជាដ៏ប្រសើរ កំណើត/ការបង្ហាញខ្លួនមួយបានកើតឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ឱ ព្រះរាជា នេះហើយជាលំដាប់ហេតុការណ៍តែមួយដែលបានបន្តទៅ។
Verse 26
एषेतिहासः प्रथमः सर्वस्य जगतो भृशम् । य इमं वेत्ति तत्त्वेन साक्षात् कर्मपरो भवेत् ॥ ५३.२६ ॥
នេះជាព្រះប្រវត្តិសាស្ត្រ (អិតិហាស) ដំបូងបំផុត សម្រាប់លោកទាំងមូលយ៉ាងខ្លាំង។ អ្នកណាដឹងវាតាមសច្ចធម៌ នឹងក្លាយជាអ្នកឧទ្ទិសខ្លួនដោយផ្ទាល់ចំពោះកម្មដ៏ត្រឹមត្រូវ។
Frequently Asked Questions
The chapter presents an inquiry into how manifest potency (vibhūti) and emergence (saṃbhūti) arise, using a narrative of progressively refined “ahaṃ” (I) claims to argue that true understanding culminates in perceiving a subtle, pervasive principle within oneself. It links such knowledge to disciplined conduct and purposeful action (karma-paratā) rather than mere speculation.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observances) are stated in Adhyāya 53. References to discipline (e.g., brahmacarya) occur without timing prescriptions.
Direct ecological prescriptions are not explicit here; however, within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame the chapter contributes indirectly by grounding ethical action in a non-fragmentary view of life—emphasizing the shared, subtle presence across all beings (sarvajantuṣu samā). This ontology can be read as a conceptual basis for restraint and stewardship, since harm to others is framed as harm within a shared continuum of embodied existence.
Bhadrāśva and the sage Agastya are named as interlocutors in the embedded dialogue. The narrative references a teacher figure associated with a four-faced origin (caturmukha) and a son named Svara, described as saptamūrti. It also discusses pitṛ- and pitāmaha-related lineage language to frame inheritance, identity, and continuity.