Adhyaya 52: The Genealogy of Trivarṇa, Manohvā, and the Akṣa Lineage, with the Construction of the Nine-Gated City
Trivarṇa–Manohvā–Akṣa-vaṃśaḥ (Nava-dvāra-pura-nirmāṇaṃ ca)
Mythic-Anthropology and Cosmological Allegory (Body–City symbolism; Kingship and Ritual Order)
ក្នុងស៊ុមបង្រៀនរវាង វរាហៈ–ព្រឹថវី ជំពូកនេះបង្ហាញការរាយការណ៍របស់ អគស្ត្យៈ អំពីវង្សត្រកូលមួយដែលជាគំរូនៃការដាក់របៀបរៀបរយលើសង្គមដែលមុននេះគ្មានវិន័យ។ ពីការបញ្ចេញរបស់ព្រះរាជា កើតមាន ត្រីវរណៈ; បន្ទាប់មកមានកូនស្រីជារូបនៃ “ការភ្ញាក់ដឹង” (អវបោធ-ស្វរូបិណី) ហើយបន្ទាប់ទៀតមានកូនប្រុស មនោហ្វា។ ពូជពង្សរបស់មនោហ្វា ក្លាយជា “អ្នករីករាយ” ប្រាំ (pañca-bhoginaḥ) ហើយកូនប្រុសរបស់ពួកគេត្រូវហៅរួមថា អក្សៈ។ រឿងនិយាយថាពួកគេមុននេះជាដស្ស្យុ ប៉ុន្តែត្រូវអំណាចរាជ្យបង្ក្រាប ហើយរួមគ្នាសាងសង់ទីលំនៅមង្គល៖ នគរមានទ្វារប្រាំបួន មានសសរតែមួយ និងចំណុចប្រសព្វបួន ជុំវិញដោយទន្លេជាច្រើន និងប្រព័ន្ធទឹក។ ពេលចូលទៅក្នុងនគរ ពួកគេរួបរួមជាឯកភាព; ព្រះរាជាដែលមានរាងកាយឈ្មោះ បសុបាល បង្ហាញខ្លួន រំលឹកពាក្យវេទ និងបង្កើតវ្រត សីលសង្រ្គោះ និងពិធីរបៀប។ ពីការផ្តោតលើយជ្ញ និងនិទ្រាយោគៈ ព្រះองค์បង្កើតរូបមានមុខបួន ដៃបួន ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងវេទទាំងបួន; បន្ទាប់មកសត្វនៅទីជម្រកនានា ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរាជ្យ។
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 52
Verse 1
अगस्त्य उवाच । स त्रिवर्णो नृपोत्सृष्टः स्वतन्त्रत्वाच्च पार्थिव । अहं नामानमसृजत् पुत्रं पुत्रस्त्रिवर्णकम् ॥ ५२.१ ॥
អគស្ត្យៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ត្រីវណ្ណៈនោះ ដែលត្រូវបានព្រះរាជាបញ្ចេញចេញ បានក្លាយជាអ្នកឯករាជ្យ។ បន្ទាប់មក ខ្ញុំបានបង្កើតកូនប្រុសមួយឈ្មោះ នាមាន; ហើយកូននោះគឺ ត្រីវណ្ណក»។
Verse 2
तस्यापि चाभवत् कन्या अवबोधस्वरूपिणी । सा तु विज्ञानदं पुत्रं मनोह्वं विससर्ज ॥ ५२.२ ॥
ហើយសម្រាប់គាត់ផងដែរ មានកូនស្រីមួយកើតឡើង ដែលសភាពដើមជាការត្រាស់ដឹងច្បាស់លាស់។ នាងបានបង្កើតកូនប្រុសមួយ—វិជ្ញានដ—ដែលមានឈ្មោះ មនោហ្វ។
Verse 3
तस्यापि सर्वरूपाः स्युः स्तनयाः पञ्चभोगिनः । यथासंख्येन पुत्रास्तु तेषामक्षाभिधानकाः ॥ ५२.३ ॥
សម្រាប់គាត់ផងដែរ កូនប្រុសទាំងឡាយមានរូបភាពគ្រប់ប្រភេទ ហៅថា «អ្នកសោយប្រាំ»។ តាមលំដាប់ កូនប្រុសរបស់ពួកគេគឺអ្នកដែលមាននាមកំណត់ថា «អក្ស»។
Verse 4
एते पूर्वं दस्यवः स्युस्ततो राज्ञा वशीकृताः । अमूर्ता इव ते सर्वे चक्रुरायतनं शुभम् ॥ ५२.४ ॥
ពួកនេះមុនមកជាដស្ស្យុ (dasyu) បន្ទាប់មកត្រូវបានព្រះរាជាបង្ក្រាបឲ្យស្ថិតក្រោមអំណាច។ បន្ទាប់មក ដូចជាមិនមានរូបកាយ ពួកគេទាំងអស់បានសាងសង់អាយតនៈដ៏មង្គល។
Verse 5
नवद्बारं पुरं तस्य त्वेकस्तम्भं चतुष्पथम् । नदीसहस्रसङ्कीर्णं जलक्रीत्या समास्थितम् ॥ ५२.५ ॥
ទីក្រុងនោះមានទ្វារប្រាំបួន មានសសរតែមួយ និងផ្លូវប្រសព្វបួនទិស។ វាត្រូវបានស្របស្រួលដោយទន្លេរាប់ពាន់ ហើយតាំងឡើងជាទីកន្លែងលេងទឹក និងកម្សាន្តក្នុងទឹក។
Verse 6
तत्पुरं ते प्रविविशुरेकीभूतास्ततो नव । पुरुषो मूर्त्तिमान् राजा पशुपालोऽभवत् क्षणात् ॥ ५२.६ ॥
បន្ទាប់មក អ្នកទាំងប្រាំបួននោះ រួមជាអង្គតែមួយ ហើយចូលទៅក្នុងទីក្រុងនោះ។ ក្នុងពេលភ្លាមៗ ព្រះរាជាបានក្លាយជាមនុស្សមានរូបកាយ ជាអ្នកគង្វាលគោ។
Verse 7
ततस्तत्पुरसंस्थस्तु पशुपालो महान्नृपः । संसूच्य वाचकाञ्छब्दान् वेदान् सस्मार तत्पुरे ॥ ५२.७ ॥
បន្ទាប់មក ព្រះរាជាធំ—នៅក្នុងទីក្រុងនោះ ក្នុងសភាពជាអ្នកគង្វាលគោ—បានបង្ហាញពាក្យសញ្ញាជាគន្លឹះ ហើយរំលឹកវេទទាំងឡាយនៅទីនោះ។
Verse 8
आत्मस्वरूपिणो नित्यास्तदुक्तानि व्रतानि च । नियमाञ् क्रतवश्चैव सर्वान् राजा चकार ह ॥ ५२.८ ॥
អ្នកទាំងឡាយដែលតែងតាំងនៅក្នុងសភាពដើមរបស់ខ្លួនជានិច្ច ព្រមទាំងវ្រត និងវិន័យដែលបានបញ្ជាក់—ព្រះរាជាបានអនុវត្តទាំងនិយមទាំងពិធីក្រតុទាំងអស់។
Verse 9
स कदाचिन्नृपः खिन्नः कर्मकाण्डं प्ररोचयन् । सर्वज्ञो योगनिद्रायां स्थित्वा पुत्रं ससर्ज ह ॥ ५२.९ ॥
កាលមួយ ព្រះរាជានោះមានភាពនឿយហត់ ហើយចូលចិត្តផ្នែកពិធីកម្ម (កರ್ಮកाण्ड)។ ព្រះអង្គជាអ្នកដឹងគ្រប់យ៉ាង បានចូលសមាធិនិទ្រា (យោគនិទ្រា) ហើយបង្កើតបុត្រម្នាក់។
Verse 10
चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं चतुर्वेदं चतुष्पथम् । तस्मादारभ्य नृपतेर्वशे पश्वादयः स्थिताः ॥ ५२.१० ॥
(ព្រះអង្គ) មានមុខបួន មានដៃបួន ទាក់ទងនឹងវេទទាំងបួន ហើយជាព្រះអធិបតីលើផ្លូវបួន (ចំណុចប្រសព្វផ្លូវ)។ ចាប់ពីពេលនោះតទៅ សត្វ និងសត្វមានជីវិតផ្សេងៗ បានស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់ព្រះមហាក្សត្រ។
Verse 11
तस्मिन् समुद्रे स नृपो वने तस्मिंस्तथैव च । तृणादिषु नृपस्सैव हस्त्यादिषु तथैव च । समोऽभवत् कर्मकाण्डादनुज्ञाय महामते ॥ ५२.११ ॥
នៅក្នុងសមុទ្រនោះ ហើយដូចគ្នានៅក្នុងព្រៃនោះ ព្រះមហាក្សត្របានមានសភាពដូចគ្នា; ក្នុងស្មៅជាដើម និងដូចគ្នានៅក្នុងដំរីជាដើមផងដែរ។ ដោយបានទទួលអនុញ្ញាតតាមកម៌កណ្ឌ (លំដាប់ពិធីកម្ម-កម្ម) ឱ មហាមតិ ព្រះអង្គបានក្លាយជាស្មើគ្នា គឺមិនខុសគ្នាតាមរូបភាពទាំងនោះ។
Frequently Asked Questions
The chapter frames social order as produced through disciplined speech (Vedic recollection), regulated conduct (vrata and niyama), and institutionalized rites (karmakāṇḍa). It depicts the transformation of formerly outside groups (dasyu) into participants in a constructed civic and ecological order, suggesting that governance is enacted through both spatial planning (city, crossroads) and normative practice (vows and ritual regulation).
No explicit calendrical data appear in the provided verses: there are no named tithis, nakṣatras, months, or seasonal markers. The only temporal structuring is narrative (e.g., “kadācit,” and the interval of “yoga-nidrā”), which functions as a literary timing device rather than a ritual calendar.
Environmental ordering is implied through the description of a settlement embedded in a river-rich landscape (nadī-sahasra-saṃkīrṇa) with deliberate water constructions (jalakṛti). The narrative also links kingship to habitat-spanning oversight—ocean, forest, grasses, and animal domains—presenting terrestrial balance as maintained by coordinated infrastructure, regulated practice, and integrated stewardship across ecosystems.
Agastya is the named sage-speaker within the chapter’s report. The text outlines a lineage sequence—Trivarṇa, Avabodha-svarūpiṇī (as a daughter figure), Manohvā, and the Akṣa-named descendants—alongside the emergence of a king titled Paśupāla. These function as mythic-cultural archetypes for genealogy, polity formation, and ritual authority rather than verifiable historical dynasties.