Adhyaya 48
Varaha PuranaAdhyaya 4825 Shlokas

Adhyaya 48: The Kalki Dvādaśī Observance and the Episode of King Viśāla

Kalki-dvādaśī-vrata-vidhiḥ tathā Viśāla-rājopākhyānam

Ritual-Manual with Purāṇic Exemplum (Avatāra-Theology and Royal Ethics)

ក្នុងស៊ុមបង្រៀនរវាង វរាហៈ–ព្រឹថវី ជំពូកនេះបង្ហាញវិធីធ្វើវ្រត ទ្វាទសី នៅខែភាទ្របទ (ភាគសុក្ល) ដោយគោរពបូជា កល្កិ ជារូបមួយនៃ ព្រះវិෂ្ណុ៖ ការអញ្ជើញនាមតាមអង្គ (រចនាបថ អង្គ-ន្យាស), ការតាំងរូបកល្កិមាស និងការបរិច្ចាគដល់ព្រាហ្មណ៍អ្នកប្រាជ្ញ។ បន្ទាប់មកមានរឿងព្រះរាជា វិសាល នៃកាសី ដែលបាត់បង់រាជ្យហើយទៅស្នាក់នៅគន្ធមាទនជិតបដរី។ នៅទីនោះគាត់ជួប នរ និង នារាយណៈ ដែលផ្តល់ពរ; គាត់សុំសមត្ថភាពធ្វើយជ្ញៈជាមួយទក្ខិណាជាច្រើនប្រភេទ។ នរ ពន្យល់លំដាប់អវតារៈរបស់ព្រះវិෂ្ណុ និងភ្ជាប់ទម្រង់បូជាផ្សេងៗទៅនឹងគោលបំណង៖ ចំណេះដឹង ការរក្សាវង្ស ការការពារ សម្បត្តិ កូនចៅ សោភ័ណភាព និងការបំផ្លាញសត្រូវ។ ចុងក្រោយបញ្ជាក់ថា វ្រតទ្វាទសីរបស់វិសាលស្តារអធិបតេយ្យឡើងវិញ និងនាំទៅមុខ្សៈ ដោយបង្ហាញថាពិធីការដែលមានវិន័យជាគ្រឹះនៃរបៀបសង្គម និងស្ថិរភាពលើផែនដី។

Primary Speakers

VarāhaPṛthivīDurvāsāViśāla (rājā)NaraNārāyaṇa

Key Concepts

Bhādrapada-śukla Dvādaśī (tithi-based vrata timing)Kalki-arcana (iconic worship and aṅga-invocation)Dāna to śāstra-vit brāhmaṇa (ritual economy and learned stewardship)Viṣṇu avatāra taxonomy (Matsya–Kūrma–Varāha–Narasimha–Vāmana–Rāma–Vāsudeva–Buddha–Kalki)Yajña and dakṣiṇā (royal duty and redistribution)Restoration of rājya and attainment of nirvāṇa (political order to soteriology)Prakṛti-sthāpanā (re-establishing the world in balanced condition)Earth-centered ethics (Pṛthivī’s stability as a consequence of dharma)

Shlokas in Adhyaya 48

Verse 1

दुर्वासा उवाच । तद्वद् भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् । सङ्कल्प्य विधिना देवं अर्च्छयेत् परमेश्वरम् ॥ ४८.१ ॥

ទុរវាសា បានមានព្រះវាចា៖ «ដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងខែភាទ្របទ នៅពាក់កណ្តាលភ្លឺ នៃថ្ងៃទ្វាទសី គួរធ្វើសង្កល្ប (ការប្តេជ្ញាចិត្តពិធី) ហើយបូជាព្រះអម្ចាស់—បរមេស្វរ—តាមវិធីដែលបានកំណត់»។

Verse 2

नमोऽस्तु कल्किने पादौ हृषीकेशाय वै कटिम् । म्लेच्छविध्वंसनायेति जगन्मूर्त्ते तथोदरम् ॥ ४८.२ ॥

សូមនមស្ការ​ដល់​កល្កិន—ចំពោះ​ព្រះបាទ; ដល់​ហ្រឹសីកេឝ—ចំពោះ​ចង្កេះ; ដល់​អ្នកបំផ្លាញ​ម្លេច្ឆៈ—ហើយ​ដូចគ្នា​នមស្ការ​ចំពោះ​ព្រះឧदर​របស់​ព្រះអង្គ ដែល​មាន​រូបជាសកលលោក។

Verse 3

शितिकण्ठाय कण्ठं तु खड्गपाणेति वै भुजौ । चतुर्भुजायेति हस्तौ विश्वमूर्त्ते तथा शिरः ॥ ४८.३ ॥

ចូរ​កំណត់​បំពង់ក​ថា «សម្រាប់​សិតិកណ្ឍៈ»; ចូរ​កំណត់​ដៃលើ (ភុជ) ថា «របស់​ខឌ្គបាណិ»; ចូរ​កំណត់​ដៃ (ហស្ត) ថា «របស់​ព្រះមាន​បួនដៃ»; ហើយ​ដូចគ្នា ក្បាល​ថា «របស់​វិશ્વមូរត្តិ»។

Verse 4

एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यसेत् कल्किनं देवं सौवर्णं तत्र कारयेत् ॥ ४८.४ ॥

បន្ទាប់ពី​បូជាដូច្នេះ អ្នកប្រាជ្ញ​គួរ​ដាក់​កលស (ប៉ាន់ទឹក) នៅ​ខាងមុខ ដូចមុន; នៅទីនោះ គួរ​ដំឡើង​ព្រះកល្កិន និង​ឲ្យ​ធ្វើ​រូបមាស​របស់​ព្រះអង្គ​នៅទីនោះ។

Verse 5

सितवस्त्रयुगच्छन्नं गन्धपुष्पोपशोभितम् । कृत्वा प्रभाते विप्राय प्रदेयं शास्त्रवित्तमे । एवं कृते भवेद्यस्तु तन्निबोध महामुने ॥ ४८.५ ॥

រៀបចំ​វត្ថុនោះ​ឲ្យ​គ្រប​ដោយ​សម្លៀកបំពាក់​ពណ៌ស​ពីរ និង​តុបតែង​ដោយ​ក្លិនក្រអូប និង​ផ្កា; នៅពេល​ព្រឹក គួរ​ប្រគេន​ដល់​ព្រះព្រាហ្មណ៍​ដែល​ចេះ​ដឹង​ក្នុង​សាស្ត្រ។ ធ្វើ​ដូច្នេះ​ហើយ ផលដែល​កើតមាន—សូម​ស្តាប់ នៃ​មហាមុនី។

Verse 6

पूर्वं राजा विशालोऽभूत् काश्यां पुर्यां महाबलः । गोत्रजैर्हृतराज्योऽसौ गन्धमादनमाविशत् ॥ ४८.६ ॥

កាលពីមុន មាន​ព្រះរាជា​មហាបល​ឈ្មោះ វិឝាល នៅ​ក្នុង​ក្រុង​កាសី។ ព្រះអង្គ​ត្រូវ​សាច់ញាតិ​ក្នុង​វង្សត្រកូល​ដកហូត​រាជ្យ ហើយ​បាន​ចូល​ទៅ​កាន់​គន្ធមាទន។

Verse 7

तस्य द्रोण्यां महाराज बदरीं प्राप्य शोभनाम् । हृतराज्यो विशेषेण गतश्रीको नरोत्तमः ॥ ४८.७ ॥

ឱ មហារាជា នៅក្នុងជ្រលងនោះ បុរសឧត្តមបានទៅដល់បដារី (Badarī) ដ៏រុងរឿង; ព្រះអង្គត្រូវបានដករាជ្យ ហើយជាពិសេសបានបាត់បង់សិរីរុងរឿងដើម។

Verse 8

कदाचिदागतौ तत्र पुराणावृषिसत्तमौ । नरनारायणौ देवौ सर्वदेवनमस्कृतौ ॥ ४८.८ ॥

កាលមួយ នៅទីនោះ ព្រះឥសីបុរាណដ៏ប្រសើរពីរអង្គបានមកដល់ គឺ នរ និង នារាយណៈ ជាទេវៈដែលទេវទាំងអស់គោរពនមស្ការ។

Verse 9

तौ दृष्ट्वा तत्र राजानं पूर्वागतमरिंदमौ । ध्यायन्तं परमं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ॥ ४८.९ ॥

ពួកគេឃើញព្រះរាជាដែលបានមកមុននៅទីនោះ—ជាអ្នកបង្ក្រាបសត្រូវ—កំពុងសមាធិលើ ព្រះព្រហ្មអតិបរមា គឺទីដ្ឋានខ្ពស់បំផុតដែលហៅថា វិស្ណុ។

Verse 10

तौ प्रीतावूचतुस् तं तु राजानं क्षीणकल्मषम् । वरं वृणीष्व राजेन्द्र वरदौ स्वस्तवागतौ ॥ ४८.१० ॥

ពួកទេវៈទាំងពីរនោះពេញចិត្ត ហើយបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ព្រះរាជាដែលកល្មសបានសាបសូន្យថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃព្រះរាជាទាំងឡាយ ចូរជ្រើសពរ; ពួកយើងមកដល់ដោយសុវត្ថិភាព ហើយជាអ្នកប្រទានពរ»។

Verse 11

राजोवाच । भवन्तौ कौ न जानामि कस्य गृह्णाम्यहं वरम् । आराधयामि यत् तस्माद् वरमिच्छामि शोभनम् ॥ ४८.११ ॥

ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំមិនដឹងថាព្រះអង្គទាំងពីរជានរណាទេ; ខ្ញុំគួរទទួលពរពីអ្នកណា? ព្រោះខ្ញុំកំពុងគោរពបូជាព្រះអង្គដែលខ្ញុំបម្រើ ដូច្នេះខ្ញុំប្រាថ្នាពរដ៏មង្គល»។

Verse 12

एवमुक्तौ तु तौ राज्ञा कामाराधयसे प्रभो । कं वा वरं वृणुष्व त्वं कथयस्व कुतूहलात् ॥ ४८.१२ ॥

ព្រះរាជាបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ទាំងពីរនោះថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់ អ្នកអាចអនុគ្រោះតាមព្រះហឫទ័យ។ សូមជ្រើសពរាណាមួយដែលអ្នកប្រាថ្នា ហើយប្រាប់ខ្ញុំ ដោយក្តីចង់ដឹង»។

Verse 13

एवमुक्तस्ततो राजा विष्णुमाराधयाम्यहम् । कथयित्वा स्थितस्तूष्णीं ततस्तावूचतुः पुनः ॥ ४८.१३ ॥

ព្រះរាជាបានទទួលព្រះបន្ទូលហើយមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំនឹងបូជាព្រះវិṣṇu»។ ព្រះអង្គនិយាយរួច ស្ងៀមស្ងាត់; បន្ទាប់មកទាំងពីរនោះបាននិយាយឡើងវិញ។

Verse 14

राजन् तस्यैव देवस्य प्रसादादावयोर् वरः । दातव्यस् ते वरं ब्रूहि कस् ते मनसि वर्तते ॥ ४८.१४ ॥

«ឱ ព្រះរាជា ដោយព្រះគុណនៃទេវតានោះឯង យើងទាំងពីរត្រូវផ្តល់ពរ​ដល់ព្រះអង្គ។ សូមមានព្រះបន្ទូលប្រាប់ពរ៖ អ្វីដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រះហឫទ័យ?»

Verse 15

राजोवाच । यथा यज्ञेश्वरं देवं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः । यष्टुं समर्थता मे स्यात् तथा मे ददतां वरम् ॥ ४८.१५ ॥

ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សូមប្រទានពរ ដើម្បីឲ្យខ្ញុំមានសមត្ថភាពបូជាព្រះអម្ចាស់នៃយជ្ញ ដោយពិធីយជ្ញជាច្រើន ប្រកបដោយទានដក្សិណា (dakṣiṇā) នានា»។

Verse 16

नर उवाच । स्वयं नारायणो देवो लोकमार्गप्रदर्शकः । मया सह तपः कुर्याद् बदर्यां लोकभावनः ॥ ४८.१६ ॥

នរៈបាននិយាយថា៖ «សូមឲ្យព្រះនារាយណៈ (Nārāyaṇa) ព្រះដ៏បង្ហាញផ្លូវដល់លោក ទ្រទ្រង់សុខមង្គលលោកទាំងអស់ ធ្វើតបស្យា (tapas) រួមជាមួយខ្ញុំ នៅបដារី (Badarī)»។

Verse 17

अयं मत्स्योऽभवत् पूर्वं पुनः कूर्मस्वरूपवान् । वराहश्चाभवद् देवो नरसिंहस्ततोऽभवत् ॥ ४८.१७ ॥

មុននេះ ព្រះអង្គបានអវតារជា មច្ឆៈ; បន្ទាប់មកវិញ ទ្រង់បានទទួលរូប កូរមៈ។ ព្រះទេវៈក៏បានអវតារជា វរាហៈ ហើយបន្ទាប់មកទ្រង់បានអវតារជា នរសിംហៈ (មនុស្ស-សត្វតោ)។

Verse 18

वामनस्तु ततो जातो जामदग्न्यो महाबलः । पुनर्दाशरथिर्भूत्वा वासुदेवः पुनर्बभौ ॥ ४८.१८ ॥

បន្ទាប់មក វាមនៈ បានប្រសូត្រ; ហើយ (បន្ទាប់មក) ជាមហាវីរបុរស ជាមទគ្ន្យៈ (បរśុរាម)។ ម្តងទៀត ទ្រង់បានក្លាយជា កូនប្រុសរបស់ ទសរថៈ (រាម) ហើយ វាសុទេវៈ បានបង្ហាញខ្លួនឡើងវិញ។

Verse 19

बुद्धो भूत्वा जनं ह्येष मोहयामास पार्थिव । सपत्नान् दस्यवो म्लेच्छान् पुनर्हत्वा महीमिमाम् । प्रकृतिस्थां चकारायं स एष भगवान् हरिः ॥ ४८.१९ ॥

ឱ ព្រះមហាក្សត្រ, ទ្រង់បានអវតារជា ពុទ្ធៈ ហើយពិតប្រាកដបានធ្វើឲ្យប្រជាជនវង្វេង។ បន្ទាប់មក ទ្រង់បានសម្លាប់សត្រូវប្រជែង—ចោរ និង ម្លេច្ឆៈ—ម្តងទៀត ហើយបានស្តារផែនដីនេះឲ្យត្រឡប់ទៅស្ថានភាពធម្មជាតិដ៏ស្ថិតស្ថេរ។ ព្រះអង្គនេះហើយគឺ ព្រះភគវាន ហរិ។

Verse 20

पूज्यते मत्स्यरूपेण सर्वज्ञत्वमभीप्सुभिः । स्ववंशोद्धरणार्थाय कूर्मरूपी तु पूज्यते ॥ ४८.२० ॥

អ្នកដែលប្រាថ្នាចង់បាន សព្វជ្ញតា (ចំណេះដឹងទាំងអស់) គោរពបូជាព្រះអង្គក្នុងរូប មច្ឆៈ។ ហើយ ដើម្បីសង្គ្រោះ និងថែរក្សាវង្សត្រកូលរបស់ខ្លួន ទ្រង់ត្រូវបានបូជាក្នុងរូប កូរមៈ (អណ្តើក)។

Verse 21

भवोदधिनिमग्नेन वाराहः पूज्यते हरिः । नारसिंहेन रूपेण तद्वत् पापभयाद् नरैः ॥ ४८.२१ ॥

អ្នកដែលលិចចូលក្នុង មហាសមុទ្រនៃភវៈ (សំសារ) គោរពបូជា ហរិ ក្នុងរូប វរាហៈ។ ដូចគ្នានេះដែរ មនុស្សដែលរងទុក្ខដោយ ភ័យខ្លាចបាប គួរគោរពបូជាទ្រង់ក្នុងរូប នរសിംហៈ។

Verse 22

वामनं मोहनाशाय वित्तार्थे जगदग्निजम् । क्रूरशत्रुविनाशाय यजेद् दाशरथिं बुधः ॥ ४८.२२ ॥

ដើម្បីបំបាត់មោហៈ បណ្ឌិតគួរបូជា វាមនៈ; ដើម្បីទទួលទ្រព្យសម្បត្តិ គួរបូជា ជគទគ្និជៈ; និងដើម្បីបំផ្លាញសត្រូវឃោរឃៅ បណ្ឌិតគួរបូជា ដាសរថិ (ព្រះរាម)។

Verse 23

बालकृष्णौ यजेद् धीमान् पुत्रकामो न संशयः । रूपकामो यजेद् बुद्धं कल्किनं शत्रुघातने ॥ ४८.२३ ॥

បុគ្គលមានបញ្ញា ដែលប្រាថ្នាបុត្រា គួរបូជា បាល-ក្រឹෂ್ಣៈ—មិនសង្ស័យឡើយ។ អ្នកប្រាថ្នាសម្រស់ គួរបូជា ព្រះពុទ្ធ; និងគួរបូជា កល್ಕិន ដើម្បីបំផ្លាញសត្រូវ។

Verse 24

एवमुक्त्वा नरस्तस्य इमामेवाब्रवीन् मुनिः । द्वादशीं कृतवान् सोऽपि चक्रवर्ती बभूव ह । तस्यैव नाम्ना बदरी विशालाख्या अभवन् मुने ॥ ४८.२४ ॥

ពោលដូច្នេះហើយ នរៈបានប្រាប់ពាក្យនេះដល់គាត់វិញ; ហើយគាត់ផងដែរ បានបង្កើតការអនុវត្តទ្វាទសី ហើយក្លាយជាចក្រវរតិនពិតប្រាកដ។ ហើយដោយឈ្មោះរបស់គាត់ឯង ស្ថានបដរី នោះ ឱ មុនី បានគេហៅថា «វិសាលា»។

Verse 25

इह जन्मनि राजा असौ राज्यं कृत्वा इयाद् वनम् । यज्ञैश्च विविधैरिष्ट्वा परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ४८.२५ ॥

ក្នុងជីវិតនេះឯង ព្រះរាជានោះ បន្ទាប់ពីគ្រប់គ្រងរាជ្យហើយ បានចូលទៅព្រៃ; ហើយបន្ទាប់ពីធ្វើយញ្ញៈនានា បានឈានដល់និរវាណដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត (ការលះបង់ចុងក្រោយ)។

Frequently Asked Questions

The text frames disciplined ritual action (vrata, arcana, dāna, and yajña) as a mechanism for restoring social and political order while aligning human aims with a broader cosmic/terrestrial balance; the avatāra taxonomy is used to map specific intentions (knowledge, protection, prosperity, lineage, conflict resolution) to regulated forms of worship rather than impulsive action.

The observance is specified for Bhādrapada māsa during the śukla pakṣa on Dvādaśī tithi, with worship performed by rule (vidhinā) and the dāna (gift of the prepared item/image) given in the morning (prabhāte).

Although not a direct ecological manual, the chapter links dharma-centered rites and the avatāra principle to the re-establishment of the world in a stable condition (prakṛti-sthāpanā), implying that orderly governance, redistribution through dakṣiṇā/dāna, and restrained conduct contribute to Pṛthivī’s sustaining equilibrium—an Earth-centered ethic consistent with the Varāha–Pṛthivī framework.

The narrative references King Viśāla of Kāśī and the ascetic divine pair Nara and Nārāyaṇa at Badarī; it also enumerates culturally central avatāra figures of Viṣṇu (Matsya, Kūrma, Varāha, Narasiṃha, Vāmana, Jāmadagnya/Paraśurāma, Dāśarathi/Rāma, Vāsudeva/Kṛṣṇa, Buddha, and Kalki) as a doctrinal lineage of world-order interventions.