Varaha PuranaAdhyaya 3517 Shlokas

Adhyaya 35: The Account of Soma’s Decline and Restoration, and the Paurṇamāsī Observance

Soma-kṣaya-janma kathā tathā paurṇamāsī-vrata

Mythic-Etiology and Ritual-Manual

ក្នុងបរិបទសន្ទនា វរាហៈ–ព្រឹថវី ជំពូកនេះពន្យល់រឿងមូលហេតុនៃការថយចុះ និងការស្ដារឡើងវិញរបស់ព្រះចន្ទ ដោយភ្ជាប់ច្បាប់របៀបកូស្មិកជាមួយការចិញ្ចឹមផែនដី។ វាពិពណ៌នាវង្សអត្រីដល់កំណើតសោម ការរៀបការជាមួយកូនស្រីរបស់ទក្ស និងជម្លោះដោយសោមស្រឡាញ់រោហិណីជាពិសេស។ ព្រោះពាក្យបណ្តាសារបស់ទក្ស សោមមានក្សយ (ស្រកស្រាយ) បណ្ដាលឲ្យរុក្ខជាតិ និងឱសថ (oṣadhi) ខ្សោយ ធ្វើឲ្យទេវតា មនុស្ស និងសត្វទទួលទុក្ខ។ សត្វលោកទាំងឡាយសុំជ្រកកោនព្រះវិṣṇu; ព្រះវិṣṇuបង្គាប់ឲ្យកូរវរុណាល័យ (សមុទ្រ) ហើយសោមបានបង្ហាញឡើងវិញ។ សោមត្រូវបានបកស្រាយថាជាគោលការណ៍ខាងក្នុង kṣetrajña/jīva ដែលគាំទ្រជីវិតក្នុងរាងកាយ។ បន្ទាប់មកមានបទបញ្ជាពិធីវត្ត: ព្រះប្រhmaប្រទានទិថិ Paurṇamāsī ដល់សោម; ការតមអាហារជាមួយអាហារបារឡីនាំឲ្យបានចំណេះដឹង កម្លាំងជីវិត និងសម្បត្តិ ជាវិន័យធ្វើឲ្យសមតុល្យរុក្ខជាតិលើផែនដីមានស្ថិរភាព។

Primary Speakers

VarāhaPṛthivī

Key Concepts

Dakṣa’s curse (śāpa) and Soma’s kṣaya (waning) as cosmic-ecological causalityOṣadhi (medicinal plants) decline and restoration as terrestrial balanceSoma as kṣetrajña/jīva (inner knower/life-principle) in embodied beingsSamudra-manthana (ocean churning) as regenerative cosmologyPaurṇamāsī tithi and upavāsa (fast) as ritualized social-ecological discipline

Shlokas in Adhyaya 35

Verse 1

महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ॥ ३५.१ ॥

មហាតបា បាននិយាយថា៖ «អត្រី នាមជាមហាតបា ជាបុត្រកើតពីចិត្តរបស់ព្រះព្រហ្ម។ បុត្ររបស់គាត់គឺ សោម (ព្រះចន្ទ) ដែលបានឈានដល់ស្ថានភាពជាកូនប្រសាររបស់ទក្ខ»។

Verse 2

सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्तिताः । सोमपत्‍न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणी ॥ ३५.२ ॥

កន្យាទាំង ២៧ ដែលល្បីថាជាបុត្រីរបស់ទក្ខ—គេគួរយល់ថា ជាព្រះភរិយារបស់សោម (ព្រះចន្ទ)។ ក្នុងចំណោមពួកនាង រោហិណី ត្រូវបានគេចាត់ទុកថា ល្អឯកបំផុត។

Verse 3

तामेव रमते सोमो नेतराः इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ॥ ३५.३ ॥

យើងបានឮថា ព្រះសោមៈ (ព្រះចន្ទ) រីករាយតែជាមួយនាងប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាមួយអ្នកដទៃទេ។ ភរិយាផ្សេងៗបានមករាយការណ៍ដល់ទក្ខៈ អំពីការប្រព្រឹត្តមិនស្មើរបស់ព្រះចន្ទ។

Verse 4

दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरॊत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तरहितो भव ॥ ३५.४ ॥

ទក្ខៈក៏បានមកជាញឹកញាប់ ហើយនិយាយទៅកាន់គាត់ ប៉ុន្តែគាត់មិនព្រមធ្វើតាមទេ។ ដូច្នេះ ទក្ខៈបានដាក់បណ្តាសា៖ «ចូរអ្នកក្លាយជាអ្នកលាក់ខ្លួន (បាត់ពីទិដ្ឋភាព)»។

Verse 5

एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ॥ ३५.५ ॥

ដូច្នេះ ព្រះសោមៈ ត្រូវបានទក្ខៈដាក់បណ្តាសា ហើយបន្ទាប់មកនឹងបោះបង់រាងកាយ។ ព្រះសោមៈបាននិយាយទៅកាន់ទក្ខៈថា៖ «អ្វីនេះក៏នឹងកើតមានចំពោះអ្នកដែរ; កើតជាច្រើនជាតិ អ្នកក៏នឹងលះបង់រាងកាយបុរាណនេះ ដែលព្រះព្រហ្មបានប្រទាន»។

Verse 6

एवमुक्त्वा क्षयं सोम आगमद् दक्षशापतः । देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ॥ ३५.६ ॥

និយាយដូច្នេះហើយ ព្រះសោមៈ (ព្រះចន្ទ) បានធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសភាពស្រកស្រាយ ដោយសារបណ្តាសារបស់ទក្ខៈ។ ពេលព្រះសោមៈស្រកថយ ព្រះទេវតា មនុស្ស សត្វ និងរុក្ខជាតិទាំងអស់ បានរងការខូចខាតដល់វិនាស។

Verse 7

क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ॥ ३५.७ ॥

នៅពេលនោះ រុក្ខជាតិទាំងអស់បានស្រកថយ ជាពិសេសឱសថ។ ឱ ព្រះទេវតាដ៏ប្រសើរដូចគោឧសភា ពេលឱសថទាំងនោះស្រកថយខ្លាំង ពួកវាបានដល់សភាពអស់កម្លាំង និងស្ទើរតែផុតបង់។

Verse 8

मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ॥ ३५.८ ॥

ដោយទុក្ខព្រួយ ពួកគេបាននិយាយថា៖ «សោមៈ ស្ថិតនៅក្នុងឫសរុក្ខជាតិទាំងឡាយ»។ ក្តីបារម្ភរបស់ពួកគេកាន់តែខ្លាំង ហើយបានទៅសុំជ្រកកោនព្រះវិṣṇu។

Verse 9

भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ॥ ३५.९ ॥

ព្រះមានព្រះភាគបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ពួកគេទាំងអស់ថា៖ «ចូរប្រាប់មក—ឲ្យខ្ញុំធ្វើអ្វី?» ពួកគេបានឆ្លើយថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់ សោមៈ ត្រូវបានបំផ្លាញ ព្រោះត្រូវព្រះដក្ខៈដាក់បណ្តាសា»។

Verse 10

तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ॥ ३५.१० ॥

ពេលនោះ ព្រះទេវតាបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ពួកគេថា៖ «ចូរបង្វិលសមុទ្រកលសៈ (សមុទ្រនៃក្រឡ)។ ឱ ព្រះទេវតាទាំងឡាយ ចូរបោះឱសថសក្ការៈពីគ្រប់ទិស ដោយប្រញាប់ និងដោយការគ្រប់គ្រងខ្លួនយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់»។

Verse 11

एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ॥ ३५.११ ॥

ព្រះហរិ (Hari) បានមានព្រះបន្ទូលដូច្នេះហើយ បន្ទាប់មកទ្រង់បានសមាធិលើព្រះទេវតាទាំងឡាយ—លើព្រះរុទ្រ (Rudra) ដែរ; ដូចគ្នានេះ ទ្រង់បានសមាធិលើព្រះព្រហ្មា (Brahmā); ហើយលើវាសុកិ (Vāsuki) ដោយហេតុអំពីកិច្ចការពាក់ព័ន្ធនឹងភ្នែក។

Verse 12

ते सर्वे तत्र सहिताः ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ॥ ३५.१२ ॥

ពួកគេទាំងអស់បានប្រមូលផ្តុំគ្នានៅទីនោះ ហើយបានបង្វិលទីលំនៅរបស់ព្រះវរុណ (សមុទ្រ)។ នៅពេលការបង្វិលនោះកើតឡើង ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃផែនដី សោមៈ (ព្រះចន្ទ) បានកើតឡើងវិញ។

Verse 13

योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ॥ ३५.१३ ॥

បុរសដ៏លើសលប់ ដែលនៅក្នុងរាងកាយនេះ ត្រូវហៅថា «អ្នកដឹងវាល» (kṣetrajña) នោះឯង ត្រូវយល់ថាជា សោម (Soma) ហើយក្នុងសត្វមានរាងកាយ គេហៅថា «ជីវៈ» (jīva)។ ដោយព្រះឆន្ទៈដ៏ខ្ពស់ ទ្រង់បានទទួលយករូបដ៏បរិសុទ្ធ និងទន់ភ្លន់ (saumya) ដាច់ដោយឡែក។

Verse 14

तमॆव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ॥ ३५.१४ ॥

មនុស្សទាំងឡាយ ក្រុមទេវតាទាំងដប់ប្រាំមួយ និងដើមឈើទាំងឡាយ ព្រមទាំងរុក្ខឱសថ ក៏រស់នៅដោយអាស្រ័យលើព្រះអម្ចាស់នោះឯង ជាម្ចាស់បំប៉ន និងគាំទ្រ។

Verse 15

रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ॥ ३५.१५ ॥

នៅពេលនោះ រុទ្រ (Rudra) បានទ្រទ្រង់សកលភាពទាំងមូលនោះលើក្បាលរបស់ទ្រង់។ ទឹកទាំងឡាយក្លាយជាមានសភាពដូចនោះឯង; ទ្រង់ត្រូវបានចងចាំថា ជាអ្នកមានរូបជាសកលលោក។

Verse 16

तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद् राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ॥ ३५.१६ ॥

ព្រះព្រហ្មា (Brahmā) ព្រះអម្ចាស់ បានប្រទានដោយព្រះហឫទ័យរីករាយ ដល់ទ្រង់នូវថ្ងៃពេញចន្ទ (Paurṇamāsī) ជាទិថី។ នៅថ្ងៃនោះ ឱ ព្រះរាជា គួរតែអនុវត្តអុបោសថ (តមអាហារ) ហើយបំពេញគោលបំណងនៃវត្តនោះ។

Verse 17

यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ॥ ३५.१७ ॥

បើអ្នករស់ដោយបរិភោគស្រូវបាលី (yava) ជាអាហារ វាប្រទានចំណេះដឹងដល់គាត់; ហើយឱ ព្រះរាជាដ៏ប្រសើរ វាប្រទានពន្លឺសោភា និងកម្លាំងបំប៉ន ព្រមទាំងទ្រព្យសម្បត្តិ និងស្រូវអង្ករជាពិសេស។

Frequently Asked Questions

What is the primary ethical or philosophical instruction in this Adhyaya?

The chapter presents cosmic order as interdependent with terrestrial well-being: Soma’s imbalance (favoritism and the resulting curse) produces ecological degradation (oṣadhi decline), and restoration requires disciplined, collective remediation (guided action and ritual observance). Philosophically, it also reframes Soma as the kṣetrajña/jīva principle sustaining embodied life, linking cosmology with embodied ethics.

Which chronological or seasonal markers are identified for the practices in this chapter?

The text specifies the paurṇamāsī tithi (full-moon lunar day) as Soma’s allotted observance time. It recommends upoṣa (fasting/observance) on that tithi, with yavānna (barley-based food) noted as the dietary regimen connected to the practice.

How does this chapter address the concept of environmental or terrestrial balance?

Environmental balance is depicted through the condition of vegetation and medicinal herbs (oṣadhayaḥ): when Soma wanes due to the curse, plants weaken and multiple life-forms are affected. The restoration of Soma through ocean-churning functions as a narrative model of ecological recovery, implying that maintaining cosmic regularity supports Earth’s botanical vitality.

What historical lineages or cultural figures are referenced?

The narrative references Atri (as Brahmā’s mānasa putra), Soma (Atri’s son), Dakṣa (as father-in-law and curser), Rohiṇī (identified as the foremost among Soma’s wives), and major deities involved in restoration—Viṣṇu, Rudra, Brahmā, and Vāsuki—alongside the collective categories of devas, humans, animals, trees, and oṣadhis.