Adhyaya 156: The Manifest Sacred Landscape of Mathurā: Merits of Vatsakrīḍanaka, Bhāṇḍīraka, Vṛndāvana, Keśītīrtha, and the Sūrya-Tīrthas
Mathurāprādurbhāvaḥ (Vatsakrīḍanaka–Bhāṇḍīraka–Vṛndāvana–Keśītīrtha–Sūryatīrtha Māhātmya)
Ancient-Geography (Tīrtha-māhātmya) and Ritual-Manual (snāna/dāna/homa phalaśruti)
ជំពូកនេះជាសន្ទនាបង្រៀនរបស់ព្រះវរាហៈទៅកាន់ព្រះភ្រឹថវី ដោយរៀបរាប់ភូមិសាស្ត្រសក្ការៈជុំវិញមធុរា តាមការពិពណ៌នាទីរថៈនានា និងផលនៃពិធីសាសនា។ ព្រះវរាហៈដំបូងលើកឡើងវត្សក្រីឌនកៈ ដែលតុបតែងដោយ “រಕ್ತសិលា” និង “រಕ್ತចន្ទន” ហើយថា គ្រាន់តែស្នាននៅទីនោះក៏បានទៅវាយុលោក និងបើស្លាប់នៅទីនោះនឹងឡើងទៅលោករបស់ព្រះវរាហៈ។ បន្ទាប់មកព្រះองค์ពិពណ៌នាភាណ្ឌីរកៈ ដោយរាយនាមព្រៃឈើ (សាល តាល តមាល អរជុន អិង្គុដ ពីលុក ករីរ រក្តបុស្បក ជាដើម) និងបញ្ជាក់ថា ស្នានតាមវិន័យ និងគ្រប់គ្រងអាហារ អាចលុបបាប ទទួលឥន្ទ្រលោក ហើយចុងក្រោយទៅលោកព្រះវរាហៈ។ វ្រឹន្ទាវនត្រូវបានលើកជាព្រៃកម្សាន្តដ៏កម្រ សម្រាប់គោ និងអ្នកគោ; ស្នាក់មួយយប់ជាមួយស្នានក្នុងកុណ្ឌ នាំឲ្យបានសុខសាន្តជាមួយគន្ធರ್ವ–អប្សរា និងក្រោយមរណៈបានគតិខ្ពស់។ កេសីទីរថៈ—ទីកន្លែងកេសីដួល និងព្រះហរិសម្រាក—មានមហិមាខ្លាំង: ពិណ្ឌទានស្មើគយា និងស្នាន/ទាន/ហោម ស្មើផលអគ្និษ្តោម។ ចុងក្រោយមានសូរ្យទីរថៈពាក់ព័ន្ធអាទិត្យទាំងដប់ពីរ និងព្រឹត្តិការណ៍កាលិយៈ; អាទិត្យសូមឲ្យការស្នាននៅទីនោះជាបុណ្យរបស់ពួកគេ ព្រះវរាហៈទទួលស្គាល់ថា ស្នានបំបាត់អបុណ្យ និងអ្នកស្លាប់ចន្លោះហរិទេវៈនិងកាលិយៈ នឹងបានអបុនរភវៈ (មិនត្រឡប់មកកើតវិញ)។
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 156
Verse 1
अथ मथुराप्रादुर्भावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ वत्सक्रीडनकं नाम तीर्थं वक्ष्ये परं मम ॥ तत्र रक्तशिलाबद्धं रक्तचन्दनभूषितम्
ឥឡូវនេះ ជាប្រវត្តិនៃការប្រាកដឡើងរបស់មថុរា។ ព្រះវរាហៈមានព្រះបន្ទូលថា «ខ្ញុំនឹងពណ៌នាអំពីទីរថៈដ៏អធិករបស់ខ្ញុំ ឈ្មោះ វត្សក្រីឌនក។ នៅទីនោះ មានការតាំងជាប់ដោយថ្មក្រហម ហើយតុបតែងដោយចន្ទន៍ក្រហម»។
Verse 2
स्नानमात्रेण तत्रैव वायुलोकं व्रजेन्नरः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोके महीयते
ដោយស្រោចទឹកងូតនៅទីនោះតែប៉ុណ្ណោះ មនុស្សនឹងទៅដល់លោករបស់ព្រះវាយុ។ ហើយបើបោះបង់ដង្ហើមជីវិតនៅទីនោះ នឹងត្រូវបានគោរពលើកតម្កើងនៅក្នុងលោករបស់ខ្ញុំ។
Verse 3
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ अस्ति भाण्डीरकं नाम यत्तीर्थं परमुत्तमम् ॥
ខ្ញុំនឹងពន្យល់បន្ថែមម្ដងទៀត; សូមស្តាប់ ឱ វសុន្ធរា។ មានទីរថៈមួយឈ្មោះ ភាណ្ឌីរកៈ ដែលគេរាប់ថា ប្រសើរបំផុត។
Verse 4
सालैस्तालैश्च तरुभिस्तमालैरर्जुनैस्तथा ॥ इङ्गुदैः पीलुकैश्चैव करीैरक्तपुष्पकैः ॥
ទីនោះពោរពេញដោយដើម សាលៈ និង តាលៈ ព្រមទាំង តមាលៈ និង អរជុនៈ; មានដើម អិង្គុទៈ និង ពីលុកៈ ហើយក៏មានព្រៃ ករីរៈ ដែលមានផ្កាក្រហម។
Verse 5
तस्मिन्भाण्डीरके स्नातो नियतो नियताशनः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तश्चेन्द्रलोकं स गच्छति ॥
អ្នកណាដែលបានងូតទឹកនៅ ភាណ្ឌីរកៈ នោះ ដោយមានវិន័យ និងកំណត់អាហារ—រួចផុតពីបាបទាំងអស់—នឹងទៅដល់លោករបស់ឥន្ទ្រ។
Verse 6
तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं च गच्छति ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि क्षेत्रं वृन्दावनं मम ॥
នៅទីនោះ បន្ទាប់មក គេបោះបង់ព្រលឹងដង្ហើម ហើយទៅកាន់លោករបស់យើង។ ខ្ញុំនឹងពន្យល់បន្ថែមទៀតអំពីដែនបរិសុទ្ធ—ក្សេត្ររបស់ខ្ញុំ គឺ វ្រឹន្ទាវន។
Verse 7
तत्राहं क्रीडयिष्यामि गोभिर्गोपालकैः सह ॥ रम्यं च सुप्रतीतं च देवदानवदुर्लभम् ॥
នៅទីនោះ ខ្ញុំនឹងកម្សាន្តលេងជាមួយហ្វូងគោ និងពួកគោបាល។ ទីនោះស្រស់ស្អាត និងល្បីល្បាញ—សូម្បីតែទេវតា និងទានវៈ ក៏ពិបាកបានដល់។
Verse 8
तत्र कुण्डे महाभागे बहुगुल्मलतावृते ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत चैकरात्रोषितो नरः ॥
នៅទីនោះ ក្នុងអាងទឹកដ៏ប្រសើរមហាបុណ្យ ដែលគ្របដណ្តប់ដោយព្រៃព្រឹក្សា និងវល្លិជាច្រើន បុរសគួរតែស្នាក់មួយយប់ ហើយងូតទឹកនៅទីនោះ។
Verse 9
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च क्रीडमानः स मोदते ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं च गच्छति ॥
ដោយលេងកម្សាន្តជាមួយពួកគន្ធវៈ និងអប្សរា គាត់រីករាយ; បន្ទាប់មក នៅទីនោះឯង គាត់លះបង់ដង្ហើមជីវិត ហើយទៅកាន់លោករបស់យើង។
Verse 10
तीर्थं शतगुणं पुण्यं यत्र केशी निपातितः ॥ केश्यः शतगुणं पुण्यं यत्र विश्रमते हरिः ॥
ទីរថៈមានបុណ្យកុសលរយដង នៅកន្លែងដែល កេសី ត្រូវបានបង្ក្រាបឲ្យដួលចុះ។ ហើយ កេសី-ទីរថៈ ក៏មានបុណ្យកុសលរយដង នៅកន្លែងដែល ព្រះហរិ សម្រាក។
Verse 11
तस्माच्छतगुणं पुण्यं नात्र कार्या विचारणा ॥ तत्रापि च विशेषोऽस्ति केशितीर्थे वसुन्धरे ॥
ដូច្នេះ វាមានបុណ្យកុសលរយដង—មិនចាំបាច់ពិចារណាទៀតឡើយនៅទីនេះ។ ហើយសូម្បីក្នុងចំណោមទាំងនោះ ក៏មានភាពពិសេសមួយនៅ កេសី-ទីរថៈ ឱ វសុន្ធរា។
Verse 12
तस्मिन्पिण्डप्रदानेन गयातुल्य फलं भवेत् ॥ स्नाने दाने तथा होमे अग्निष्टोमफलं भवेत् ॥
នៅទីនោះ ដោយការថ្វាយ ពិណ្ឌៈ នឹងមានផលស្មើនឹង កយា។ ហើយដោយការងូតទឹក ការធ្វើទាន និងការធ្វើ ហោមៈ នឹងមានផលស្មើនឹងយជ្ញ អគ្និષ્ટោម។
Verse 13
सूर्यतीर्थेषु वसुधे द्वादशादित्यसंज्ञके ॥ कालियो रमते तत्र कालिन्द्याः सलिले शुभे ॥
ឱ ព្រះធរណី នៅតាមទីរថៈសក្ការៈរបស់ព្រះអាទិត្យ ដែលគេហៅថា «អាទិត្យទាំងដប់ពីរ» នោះ កាលិយៈលេងកម្សាន្តនៅទីនោះ ក្នុងទឹកដ៏មង្គលនៃទន្លេកាលិន្ទី (យមុនា)។
Verse 14
आदित्या ऊचुः ॥ वरं ददासि नो देव वरार्हा यदि वा वयम् ॥ अस्मिंस्तीर्थवरे स्नानमस्माकं सम्प्रदीयताम् ॥
ព្រះអាទិត្យទាំងឡាយបានពោលថា៖ «ឱ ព្រះទេវៈ ប្រសិនបើយើងសមគួរទទួលពរ សូមប្រទានពរដល់យើង។ នៅក្នុងទីរថៈដ៏ប្រសើរនេះ សូមកំណត់ប្រគល់ពិធីស្នាន (ងូតទឹកបរិសុទ្ធ) ដល់យើងដោយត្រឹមត្រូវ»។
Verse 15
आदित्यानां वचः श्रुत्वा क्रीडां कृत्वा वसुन्धरे ॥ स्नानमात्रेण तत्रैव मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥
ឱ ព្រះធរណី ក្រោយបានស្តាប់ពាក្យរបស់អាទិត្យទាំងឡាយ ហើយបានកម្សាន្តនៅទីនោះ ត្រឹមតែស្នាននៅទីនោះប៉ុណ្ណោះ មនុស្សក៏រួចផុតពីកលុសទាំងអស់នៃអំពើបាប។
Verse 16
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ उत्तरे हरिदेवस्य दक्षिणे कालियस्य तु ॥
បន្ទាប់មក អ្នកណាដែលលះបង់ជីវិតនៅទីនេះ នឹងទៅដល់លោករបស់យើង។ ទីនេះស្ថិតនៅខាងជើងនៃហរិទេវៈ និងខាងត្បូងនៃកាលិយៈ។
Verse 17
कालियो दमितस्तत्र आदित्याḥ स्थापिताः मया ॥ वरं वृणुध्वं भद्रं वो यद्वो मनसि वर्त्तते ॥
នៅទីនោះ កាលិយៈត្រូវបានបង្ក្រាប ហើយអាទិត្យទាំងឡាយត្រូវបានខ្ញុំស្ថាបនាឡើង។ ចូរជ្រើសរើសពរ—សូមសេចក្តីមង្គលមានដល់អ្នក—អ្វីណាដែលមាននៅក្នុងចិត្តរបស់អ្នក។
Verse 18
अनयोर्देवयोर्मध्ये ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥
អ្នកណាស្លាប់នៅចន្លោះរវាងទេវតាទាំងពីរនេះ នោះក្លាយជា “អបុនរភវ” គឺមិនត្រឡប់ទៅកំណើតឡើងវិញទៀត។
Verse 19
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि महापातकनाशनम् ॥ तत्र वृन्दावने तीर्थे यत्र केशी निपातितः ॥
ម្តងទៀត ខ្ញុំនឹងប្រកាសរឿងមួយទៀត ដែលបំផ្លាញមហាបាបៈ នៅទីធម៌ (ទីរថៈ) ក្នុងវ្រឹន្ទាវន ដែលកេសីត្រូវបានបង្ក្រាប។
Frequently Asked Questions
The chapter frames sacred geography as a pedagogy of conduct: the text instructs that disciplined practice (snāna paired with niyama/niyatāśana, and optionally dāna/homa) aligns human behavior with a ritually ordered landscape. Its internal logic links moral purification (release from pāpa/kilbiṣa) to respectful engagement with specific terrestrial zones (tīrthas), implying that caring for and properly using designated natural spaces (groves, river waters, boundary sites) sustains a stable human–earth relationship.
No explicit tithi, nakṣatra, lunar phase, or seasonal timing is stated in the provided verses. The only time-bound practice specified is a vrata-like duration: “ekarātroṣitaḥ” (staying for one night) in Vṛndāvana in connection with bathing at the kuṇḍa.
Environmental balance is implied through sacralized place-management: Bhāṇḍīraka is characterized via a detailed grove-species list, treating vegetation as an identifying and valued feature of the tīrtha. The repeated emphasis on regulated behavior (niyama, controlled diet) and non-destructive ritual acts (snāna, dāna, homa) positions the landscape—rivers, groves, ponds, and boundary markers—as a protected infrastructure of meaning. The text thereby models an early ecological ethic where Earth (Pṛthivī) is taught through mapped sites that require disciplined, low-impact engagement.
The chapter references primarily mythic/cultic figures rather than human dynasties: Varāha and Pṛthivī as interlocutors; Hari (Viṣṇu) associated with Keśītīrtha; Keśin (the slain adversary marking the tīrtha); the twelve Ādityas (solar deities) requesting bathing rights; Gandharvas and Apsarases as post-ritual enjoyment figures; Kāliya (serpent figure) linked to the Kālimdī waters; and local divine markers Harideva and Kāliya used to define a liminal zone whose death-result is described as apunarbhava.