
Yamunātīrthaprabhāvaḥ (Mathurā-maṇḍalastha-tīrthaphala-kathanaṃ)
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual-Manual
ក្នុងសន្ទនាជាមួយ ព្រឹថិវី (វសុន្ធរា) ព្រះវរាហៈបង្ហាញថា មថុរាជាដែនដីទេវសក្ដិដែលមានអានុភាពពិធីកម្ម ផ្ដោតលើទន្លេយមុនា។ រឿងរាជវង្សខាងក្នុងបង្ហាញ “ទីរថ-ប្រភាវៈ”: មហេសី ពីវរី រំលឹកជាតិមុន និងការស្លាប់ដោយចៃដន្យក្នុងយមុនា ខណៈធ្វើដំណើរនៅថ្ងៃ កុមុទ-ទ្វាទសី; ដោយអានុភាពទីរថ នាងកើតឡើងវិញជាកូនស្រីស្តេចកាសី ហើយក្រោយរៀបការ ក៏នៅតែចងចាំបានដោយកម្លាំងធម៌នៃទីរថ។ ស្តេចបង្ហាញការស្លាប់របស់ខ្លួននៅ សំយមនៈ; បន្ទាប់មកទាំងពីរទៅដល់មថុរា ងូតទឹកនៅច្រាំងយមុនា ហើយបានទៅដល់លោករបស់អ្នកនិទាន។ ព្រះវរាហៈបន្តរៀបរាប់ទីរថជាច្រើនក្នុងមថុរា-មណ្ឌល ដាក់ស្នាន ការតមអាហារ និងការស្លាប់នៅទីនោះជាមធ្យោបាយទៅសេចក្តីរួចផុត ហើយបញ្ជាក់ដោយន័យថា ប្រព័ន្ធទឹកសក្ដិសិទ្ធិរបស់ផែនដីគួរត្រូវបានថែរក្សាជានิเวศធម៌។
Verse 1
अथ यमुनातीरथप्रभावः ॥ वराह उवाच ॥ एवंविधां च मथुरां दृष्ट्वा तौ मुदमापतुः ॥ एवं तु वसतस्तस्य राज्ञस्तत्र वसुन्धरे ॥
ឥឡូវនេះ ចាប់ផ្តើមពណ៌នាអំពីអានុភាពនៃទីរថៈ (ច្រកទឹកបរិសុទ្ធ) តាមឆ្នេរយមុនា។ ព្រះវរាហៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ ពេលបានឃើញមធុរាដូច្នោះ អ្នកទាំងពីរបានទទួលសេចក្តីអំណរ។ ហើយឱ វសុន្ធរា (ផែនដី) ខណៈព្រះរាជានោះស្នាក់នៅទីនោះ…
Verse 2
पप्रच्छ च तदा भार्या यद्गुह्यं पूर्वभाषितम् ॥ पुरस्थेन तदा राज्ञा वक्ष्यामि मथुरां प्रति
នៅពេលនោះ ព្រះមហេសីបានសួរអំពីអាថ៌កំបាំងដែលបាននិយាយពីមុន។ ព្រះរាជា ឈរនៅមុខនាង ហើយមានព្រះបន្ទូលថា «ខ្ញុំនឹងរៀបរាប់វា ខណៈពេលយើងធ្វើដំណើរទៅកាន់ មថុរា»។
Verse 3
॥ तन्मे वद महाराज यद्गोप्यं पूर्वभाषितम् ॥ राजाप्युवाच तां राज्ञीं त्वयाप्युक्तं पुरा मम
«សូមព្រះមហារាជ ប្រាប់ខ្ញុំអំពីរឿងសម្ងាត់ដែលបាននិយាយពីមុន»។ ព្រះរាជាក៏មានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ព្រះមហេសីថា «អ្នកក៏ធ្លាប់និយាយរឿងសម្ងាត់មួយដល់ខ្ញុំកាលមុនដែរ»។
Verse 4
तद्वदस्व स्वकं गुह्यं पश्चाद्वक्ष्याम्यहं तव ॥ इत्युक्त्वा पीवरी ज्ञात्वा प्रहस्य तु गुणालयाः
«ដូច្នេះ អ្នកចូរប្រាប់អាថ៌កំបាំងរបស់អ្នកសិន; បន្ទាប់មក ខ្ញុំនឹងប្រាប់អាថ៌កំបាំងរបស់អ្នក»។ ពីវរី ដែលជាគំនរគុណធម៌ បានយល់ហើយញញឹមស្រាល។
Verse 5
प्रोवाच चैव राजानं मनसः प्रीतिकारणम् ॥ अहं तु पीवरी नाम गङ्गातीरनिवासिनी
បន្ទាប់មក នាងបាននិយាយទៅកាន់ព្រះរាជា ដោយពាក្យដែលធ្វើឲ្យចិត្តរីករាយថា «ខ្ញុំមាននាមថា ពីវរី ជាអ្នករស់នៅតាមច្រាំងទន្លេ គង្គា»។
Verse 6
आगतेमां पुरीं द्रष्टुं कुमुदस्य तु द्वादशीम् ॥ नावमारुह्य यान्तीह पतिता यमुनाजले
«នៅថ្ងៃទ្វាទសី នៃខែ កុមុទា ខ្ញុំបានមកដើម្បីមើលទីក្រុងនេះ។ ខ្ញុំឡើងទូក ហើយខណៈធ្វើដំណើរមកទីនេះ ខ្ញុំបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងទឹកទន្លេ យមុនា»។
Verse 7
सद्यः प्राणैर्वियुक्ता च तत्तीर्थस्य प्रभावतः ॥ काशीराजपतेः कन्या यातास्मि वसुधाधिप
ខ្ញុំបានផ្តាច់ចេញពីដង្ហើមជីវិតភ្លាមៗ; ប៉ុន្តែដោយអานุភាពនៃទីរថៈនោះ ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃផែនដី ខ្ញុំត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាកូនស្រីនៃព្រះរាជាកាសី។
Verse 8
त्वया विवाहिता राजन्न च मां विजहात्स्मृतिः ॥ एतत्तीर्थप्रभावेन धर्मयुक्ता तथानघ
ឱ ព្រះរាជា ព្រះអង្គបានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយខ្ញុំ ហើយស្មារតីរបស់ខ្ញុំមិនបានបោះបង់ខ្ញុំឡើយ។ ដោយអานุភាពនៃទីរថៈនេះ ឱ អ្នកគ្មានមន្ទិល ខ្ញុំបានស្ថិតក្នុងធម៌។
Verse 9
धारापतनके तीर्थे त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥ एतच्छ्रुत्वा ततो राजा कथां प्राग्जन्मसम्भवाम्
នៅទីរថៈដែលមាននាមថា ធារាបតនកៈ ខ្ញុំបានបោះបង់ជីវិតរបស់ខ្ញុំ។ ព្រះរាជាបានស្តាប់ហើយ បន្ទាប់មកបានពិចារណាកថាដែលកើតពីជាតិមុន។
Verse 10
मां पश्यन्तौ नियमातस्तत्रैव निधनं गतौ ॥ मृतौ सर्वपरित्यक्तौ गतौ मम सलोकताम्
ខណៈពេលកំពុងមើលខ្ញុំ តាមវិន័យនៃការប្រតិបត្តិដែលបានកំណត់ ពួកគេបានទៅដល់មរណភាពនៅទីនោះឯង។ ពេលស្លាប់—បោះបង់អស់ទាំងអ្វីៗ—ពួកគេបានទៅដល់លោកដូចគ្នា (សលោកតា) ជាមួយខ្ញុំ។
Verse 11
एतत्ते कथितं देवि आश्चर्यं यदभून्महत् ॥ त्यक्त्वा चात्मतनुं तीर्थे धारापतनसंज्ञके
ឱ ទេវី ខ្ញុំបានប្រាប់អ្នកហើយអំពីអស្ចារ្យដ៏ធំដែលបានកើតឡើង៖ គឺបន្ទាប់ពីបោះបង់កាយនៅទីរថៈដែលមាននាមថា ធារាបតនៈ…
Verse 12
नाकलोकमवाप्नोति त्यक्तपापो न संशयः ॥ यमुनेश्वरमासाद्य त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥
ដោយបានបោះបង់អំពើបាប គាត់ទទួលបានលោកសួគ៌ ដោយគ្មានសង្ស័យ។ ពេលទៅដល់យមុនេឝ្វរ ហើយលះបង់ជីវិតរបស់ខ្លួន គាត់បានដល់ស្ថានភាពនោះ។
Verse 13
विष्णुलोकमवाप्नोति दिव्यमूर्तिश्चतुर्भुजः ॥ धारापतनके स्नात्वा नाकलोके स मोदते ॥
គាត់បានដល់លោករបស់ព្រះវិṣṇu ហើយទទួលរូបកាយទេវភាពមានបួនដៃ។ បន្ទាប់ពីងូតទឹកបរិសុទ្ធនៅធារាបតនកៈ គាត់រីករាយនៅក្នុងលោកសួគ៌។
Verse 14
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ अतः परं नागतीर्थं तीर्थानामुत्तमोत्तमम् ॥
បន្ទាប់មក ប្រសិនបើគាត់លះបង់ដង្ហើមជីវិតនៅទីនេះ គាត់ទៅកាន់លោករបស់យើង។ លើសពីនេះទៅទៀត មាននាគតីរថៈ ដែលជាទីរថៈល្អឥតខ្ចោះបំផុតក្នុងចំណោមទីរថៈទាំងឡាយ។
Verse 15
यत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥ घण्टाभरणकं तीर्थं सर्वपापप्रमोचनम् ॥
នៅទីនោះ បន្ទាប់ពីងូតទឹកបរិសុទ្ធ អ្នកដែលស្លាប់ទៅ នឹងទៅដល់សួគ៌—ពួកគេមិនត្រឡប់មកកើតវិញទេ។ នេះគឺទីរថៈឈ្មោះ ឃណ្ដាភរណកៈ ដែលលះបង់បាបទាំងអស់។
Verse 16
यस्मिन् स्नातो नरो याति सूर्यलोकं न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
អ្នកណាដែលងូតទឹកនៅទីនោះ នឹងទៅដល់លោកព្រះអាទិត្យ ដោយគ្មានសង្ស័យ។ ហើយប្រសិនបើគាត់លះបង់ដង្ហើមជីវិតនៅទីនេះ គាត់ទៅកាន់លោករបស់យើង។
Verse 17
पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ तीर्थानामुत्तमं तीर्थं ब्रह्मलोकेषु विश्रुतम् ॥
ខ្ញុំនឹងប្រកាសរឿងផ្សេងទៀតម្តងទៀត; សូមស្តាប់ ឱ វសុន្ធរា។ មានទីរថៈមួយ ជាទីរថៈប្រសើរបំផុតក្នុងចំណោមទីរថៈទាំងឡាយ ដែលល្បីល្បាញនៅក្នុងលោករបស់ព្រះព្រហ្ម។
Verse 18
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च नियतो नियताशनः ॥ ब्रह्मणा समनुज्ञातो मम लोकं स गच्छति ॥
នៅទីនោះ ក្រោយពេលងូតទឹក និងផឹកទឹក (នោះ) ដោយមានសមាធិគ្រប់គ្រងខ្លួន និងអាហារតាមវិន័យ ហើយដោយការអនុញ្ញាតពីព្រះព្រហ្ម គាត់ទៅដល់លោករបស់ខ្ញុំ។
Verse 19
तत्राभिषेकं कुर्वीत स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥ मोदते सोमलोके तु एवमेव न संशयः ॥
នៅទីនោះ គាត់គួរធ្វើអភិសេក (ពិធីស្រង់/ងូតទឹកបូជា) ដោយឈរជាប់ក្នុងកាតព្វកិច្ចតាមកម្មរបស់ខ្លួន។ គាត់រីករាយនៅក្នុងលោកសោមៈ—ដូច្នេះហើយ; គ្មានសង្ស័យ។
Verse 20
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ सरस्वत्याश्च पतनं सर्वपापहरं शुभम् ॥
ហើយបើគាត់លះបង់ប្រាណ (ដង្ហើមជីវិត) នៅទីនេះ គាត់ទៅដល់លោករបស់ខ្ញុំ។ ហើយ ‘បតនៈ’ នៃសរស្វតី (ការធ្លាក់ចុះ/ការហូរចុះ) ជាមង្គល ដកហូតបាបទាំងអស់។
Verse 21
तत्र स्नातो नरो देवि अवर्णोऽपि यतिर्भवेत् ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि माथुरे मम मण्डले ॥
នៅទីនោះ ក្រោយពេលងូតទឹក ឱ ទេវី មនុស្សម្នាក់—ទោះបីនៅក្រៅវර්ណៈក៏ដោយ—អាចក្លាយជាយតិ (អ្នកបួស/អ្នកលះបង់) បាន។ ខ្ញុំនឹងប្រកាសរឿងផ្សេងទៀតម្តងទៀត នៅក្នុងមណ្ឌលរបស់ខ្ញុំក្នុងមធុរា។
Verse 22
यस्तत्र कुरुते स्नानं त्रिरात्रोपोषितो नरः॥ स्नानमात्रेण मनुजो मुच्यते ब्रह्महत्यया॥
បុរសម្នាក់ដែលតមអាហារបីយប់ ហើយងូតទឹកបរិសុទ្ធនៅទីនោះ គ្រាន់តែដោយការងូតទឹកតែប៉ុណ្ណោះ ក៏រួចផុតពីបាបព្រហ្មហត្យា (សម្លាប់ព្រហ្មណ៍)។
Verse 23
अथात्र मुंचते प्राणान्मम लोकं स गच्छति॥ दशाश्वमेधमृषिभिः पूजितं सर्वदा मुदा॥
បន្ទាប់មក ពេលគាត់លះបង់ដង្ហើមជីវិតនៅទីនោះ គាត់ទៅដល់លោករបស់ព្រះអង្គ។ ទីនោះតែងតែត្រូវបានព្រះឥសីទាំងឡាយគោរពបូជាដោយសេចក្តីរីករាយ ហើយបុណ្យមានតម្លៃស្មើនឹងអស្សវមេធយជ្ញា ១០ ដង។
Verse 24
तत्र ये स्नान्ति नियतास्तेषां स्वर्गो न दुर्लभः॥ मथुरापश्चिमे पार्श्वे सततं त्वृषिपूजितम्॥
អ្នកដែលងូតទឹកនៅទីនោះដោយវិន័យជាប់លាប់ ស្ថានសួគ៌មិនមែនជារឿងពិបាកសម្រាប់ពួកគេឡើយ។ នៅខាងលិចនៃមធុរា ទីនោះតែងតែត្រូវបានព្រះឥសីគោរពបូជា។
Verse 25
ब्रह्मणा सृष्टिकाले तु मनसा निर्मितं पुरा॥ मानसં नाम तीर्थं तु ऋषिभिः पूजितं पुरा॥
នៅពេលបង្កើតសកលលោក ព្រះព្រហ្មបានបង្កើតវាមុននេះដោយចិត្តតែប៉ុណ្ណោះ។ ទីរថៈបរិសុទ្ធនេះមាននាមថា «មានសទីរថៈ» ហើយតាំងពីបុរាណត្រូវបានព្រះឥសីគោរពបូជា។
Verse 26
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः॥ तीर्थं तु विघ्नराजस्य पुण्यं पापहरं शुभम्॥
អ្នកដែលបានងូតទឹកនៅទីនោះ ហើយបន្ទាប់មកស្លាប់ នឹងទៅដល់ស្ថានសួគ៌; ពួកគេត្រូវបានហៅថា «អបុនរភវ» គឺមិនត្រឡប់មកកំណើតឡើងវិញ។ ហើយទីរថៈរបស់វិឃ្នរាជនេះមានបុណ្យ ជាមង្គល និងបំបាត់បាប។
Verse 27
यत्र स्नातान्मनुष्यांश्च विघ्नराजो न पीडयेत्॥ अष्टम्यां च चतुर्दश्यां चतुर्थ्यां तु विशेषतः॥
នៅទីនោះ មនុស្សដែលបានងូតទឹកហើយ មិនត្រូវវិឃ្នរាជ (ស្តេចនៃឧបសគ្គ) ធ្វើទុក្ខទោសឡើយ—ជាពិសេសនៅថ្ងៃទី៨ ថ្ងៃទី១៤ និងពិសេសបំផុតនៅថ្ងៃទី៤ តាមចន្ទគតិ។
Verse 28
अविघ्नं कुरुते तस्य सततं पार्वतीसुतः॥ तत्राथ मुंचते प्राणान्मम लोकं स गच्छति॥
ព្រះបុត្ររបស់បារវតី តែងធ្វើឲ្យគាត់មានភាពគ្មានឧបសគ្គជានិច្ច។ បន្ទាប់មក ពេលលះបង់ព្រលឹងដង្ហើមនៅទីនោះ គាត់ទៅដល់លោករបស់យើង។
Verse 29
ततः परे कोटितीर्थे पवित्रं परमं स्मृतम्॥ तत्र वै स्नानमात्रेण गवां कोटिफलं लभेत्॥
លើសពីនោះ មានកោដិតីរថ (Koṭitīrtha) ដែលត្រូវបានចងចាំថា បរិសុទ្ធខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ នៅទីនោះ គ្រាន់តែងូតទឹកប៉ុណ្ណោះ ក៏ទទួលបានផលបុណ្យស្មើនឹងការបរិច្ចាគគោដប់លានក្បាល។
Verse 30
तथात्र मुंचते प्राणान् लोभमोहविवर्जितः॥ सोमलोकमतिग्रम्य मम लोकं च गच्छति॥
ដូចគ្នានេះដែរ ពេលលះបង់ដង្ហើមជីវិតនៅទីនោះ—គ្មានលោភ និងមោហៈ—គាត់ឆ្លងកាត់សោមលោក ហើយទៅដល់លោករបស់យើងដែរ។
Verse 31
अतः परं शिवक्षेत्रमर्धक्रोशं तु दुष्करम्॥ तत्र स्थितो हरो देवो मथुरां रक्षते सदा॥
លើសពីនេះទៅទៀត មានសិវក្សេត្រ (Śiva-kṣetra) ជាបរិវេណបរិសុទ្ធរបស់ព្រះសិវៈ មានទំហំកន្លះក្រូស និងពិបាកយ៉ាងខ្លាំង។ នៅទីនោះ ព្រះហរ (Hara) ដែលស្ថិតនៅ តែងការពារមថុរាជានិច្ច។
Verse 32
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च माठुरं लभते फलम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम लोकं स गच्छति ॥
អ្នកណាអ្នកបានងូតទឹកនៅទីនោះ ហើយផឹកទឹកនោះផង នឹងទទួលបានបុណ្យផលដែលពាក់ព័ន្ធនឹងមធុរា។ ហើយបើបោះបង់ដង្ហើមជីវិតនៅទីនោះ នឹងទៅដល់លោករបស់យើង។
Verse 33
स्वां चाप्यकथयत्तस्यै यथा संयमने मृतः ॥ एवं तौ मथुरां प्राप्य स्नात्वा यामुनतीर्थके ॥
គាត់ក៏បានប្រាប់នាងអំពីរឿងរបស់ខ្លួនផងដែរ—ថាគាត់ស្លាប់នៅក្នុងដែនសំយមនៈរបស់យមយ៉ាងដូចម្តេច។ ដូច្នេះអ្នកទាំងពីរ បានទៅដល់មធុរា ហើយងូតទឹកនៅកំពង់ទឹកបរិសុទ្ធមួយលើទន្លេយមុនា រួចបន្តដំណើរ។
Verse 34
सोमतीर्थे तु वसुधे पवित्रे यमुनाम्भसि ॥ यत्र पश्यति मां सोमो द्वापरे युगसंस्थिते ॥
ឱ ផែនដី! នៅសោមទីរថៈ ក្នុងទឹកយមុនាដ៏បរិសុទ្ធ—នៅទីនោះ សោមៈបានឃើញយើង នៅពេលយុគទ្វាបរ ដំណើរក្នុងលំនាំដែលបានតាំងមាំ។
Verse 35
तस्मिंस्तीर्थवरे स्नातं न पीडयति विघ्नराट् ॥ विद्यारम्भेषु सर्वेषु यज्ञदानक्रियासु च ॥
អ្នកដែលបានងូតទឹកនៅទីរថៈដ៏ប្រសើរនោះ មិនត្រូវបានរំខានដោយ ‘ស្តេចនៃឧបសគ្គ’ ទេ។ នេះមានសុពលភាពក្នុងការចាប់ផ្តើមការសិក្សាទាំងអស់ និងក្នុងពិធីយជ្ញ ការធ្វើទាន និងសកម្មភាពពិធីការទាំងឡាយ។
The chapter’s internal logic presents regulated engagement with sacred landscapes—especially riverine tīrthas—as a form of ethical discipline (niyama) that yields purification (pāpa-kṣaya) and post-mortem ascent (salokatā/apunarbhava). It implies that correct conduct toward the Earth’s hydrology (Yamunā and associated sites) is socially stabilizing and spiritually consequential, using exempla (the queen’s memory-bearing rebirth and the couple’s attainment after bathing) to motivate adherence.
A key marker is Kumuda-dvādaśī (a twelfth lunar day named in the narrative) associated with travel and the fatal fall into the Yamunā. The text also highlights specific tithis for Vighnarāja-tīrtha observance: aṣṭamī, caturdaśī, and especially caturthī. Additionally, it prescribes trirātra-upoṣita (three-night fasting) linked to efficacious bathing that is said to remove even brahmahatyā.
Within the Varāha–Pṛthivī frame, the chapter sacralizes a network of water-sites (Yamunā, patanas, and named tīrthas), effectively treating the riverine environment as a moral-ritual infrastructure. By tying human outcomes to disciplined interaction with these waters (snāna, restraint, site-specific rules), the narrative encourages protective attention to Earth’s hydroscape—an indirect ecological ethic where preservation of tīrthas sustains communal practice and cosmological order.
The embedded story references a Kāśīrāja (king of Kāśī) as the queen’s father in a later birth, and it presents royal actors (rājā, rājñī) as exemplars of tīrtha-based merit. It also invokes Brahmā in relation to Mānasatīrtha (said to be manasā nirmita at creation) and Vighnarāja (Gaṇeśa, Pārvatī-suta) as a site-deity ensuring avighna in vidyārambha and ritual acts; ṛṣis are mentioned as perpetual worshippers of certain tīrthas.