Adhyaya 108: The Eulogy and Procedure of Donating the ‘Salt-Cow’ (Lavaṇadhenu)
Lavaṇadhenu-dāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi / Merit Discourse)
ក្នុងស៊ុមបង្រៀនរវាង វរាហៈ–ព្រឹថវី ជំពូកនេះពណ៌នាវិធី និងមហិមា នៃការបរិច្ចាគ “លវណធេនុ” គោពិធីដែលបង្កើតពីអំបិល។ ហោតា ប្រាប់ជាដំណាក់កាលថា ត្រូវធ្វើគោពីអំបិលចំនួនដប់ប្រាំមួយ ប្រាស្ថៈ ដាក់លើដីដែលរៀបចំដោយស្បែកក្តាន់ខ្មៅ និងស្មៅកុសៈ ហើយធ្វើកូនគោ និងអវយវៈពីអំពៅ។ កំណត់មាសសម្រាប់ស្នែង/មាត់ ប្រាក់សម្រាប់ក្រចកជើង និងផ្នែកផ្សេងៗដាក់វត្ថុបរិសុទ្ធដូចជា មុខពីស្ករត្នោត ធ្មេញពីផ្លែឈើ អណ្ដាតពីស្ករ ច្រមុះពីក្លិនក្រអូប ភ្នែកពីគ្រឿងអលង្ការ ត្រចៀកពីស្លឹក ចំហៀងពីចន្ទន៍ ទឹកដោះពីប៊ឺ/ឃី។ បន្ទាប់ពីបូជាដោយផ្កា និងធូប ត្រូវប្រគេនដល់ព្រាហ្មណ៍ដែលសមស្រប នៅពេលមង្គលដូចជា គ្រាស សង្គ្រាន្តិ វ្យតីបាត និងអយនៈ។ មន្ត្របញ្ជាក់ថាទាននេះមានរូបរុទ្រ ផ្តល់ផលសម្អាតបាប និងបានទៅរុទ្រលោក។
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 108
Verse 1
अथ लवणधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतोवाच ॥ लवणधेनुं प्रवक्ष्यामि तां निबोध नृपोत्तम ॥ षोडशप्रस्थसंयुक्तां धेनुं कृत्वा तु मानवः ॥
ឥឡូវនេះ (នឹងមាន) ការពណ៌នាអំពីមហិមា នៃការបរិច្ចាគ ‘គោអំបិល’។ ហោត្រឹបានមានពាក្យថា៖ “ខ្ញុំនឹងពន្យល់អំពីគោអំបិល; សូមយល់ឲ្យច្បាស់ ឱ ព្រះមហាក្សត្រល្អបំផុត។ មនុស្សម្នាក់គួរបង្កើតគោដែលរួមដោយអំបិលដប់ប្រាំមួយ ប្រាស្ថា ហើយបន្តតាមវិធីនេះ।”
Verse 2
अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ धेनुं लवणमयीं कृत्वा षोडशप्रस्थसंयुताम् ॥
លើផ្ទៃដីដែលបានលាប និងរៀបចំតាមពិធីរួច ហើយដាក់ស្បែកក្តាន់ខ្មៅ និងស្មៅកុសៈនៅខាងលើ គួរបង្កើតគោដែលធ្វើពីអំបិល មានអំបិលដប់ប្រាំមួយ ប្រាស្ថា ពេញលេញ។
Verse 3
वत्सं चतुर्भी राजेन्द्र इक्षुपादांश्च कारयेत् ॥ सुवर्णमुखशृङ्गाणि खुरा रौप्यमयास्तथा ॥
ឱ ព្រះអធិរាជនៃព្រះមហាក្សត្រ គួរបង្កើតកូនគោមួយដែលមានបួនផ្នែក ហើយធ្វើជើងពីអំពៅ។ មុខ និងស្នែងគួរធ្វើពីមាស ហើយក្រចកជើង (ខួរ) ក៏គួរធ្វើពីប្រាក់ដូចគ្នា។
Verse 4
मुखं गुडमयं तस्या दन्ताः फलमया नृप ॥ जिह्वां शर्करया राजन् घ्राणं गन्धमयं तथा ॥ नेत्रे रत्नमये कुर्यात् कर्णौ पत्रमयौ तथा ॥ श्रीखण्डमयकोष्ठौ च नवनीतमयाः स्तनाः ॥
ឱ ព្រះមហាក្សត្រ មុខរបស់វាគួរធ្វើពីស្ករត្នោត (គុដ) ធ្មេញធ្វើពីផ្លែឈើ។ ឱ ព្រះរាជា អណ្តាតធ្វើពីស្ករ ហើយច្រមុះធ្វើពីវត្ថុក្រអូប។ ភ្នែកធ្វើពីរត្នៈ ត្រចៀកធ្វើពីស្លឹក។ ចំហៀងធ្វើពីចន្ទន៍ក្រអូប (ស្រីខណ្ឌ) ហើយទ្រូងទឹកដោះ (ស្តន) ធ្វើពីប៊ឺ។
Verse 5
सूत्रपुच्छां ताम्रपृष्ठां दर्भरोमां पयस्विनीम् ॥ कांस्योपदोहां राजेन्द्र घण्टाभरणभूषिताम् ॥
ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ចូរធ្វើវាឲ្យមានកន្ទុយជាខ្សែសូត្រ ខ្នងជាទង់ដែង រោមជាស្មៅដರ್ಭៈ និងមានសភាពជាអ្នកផ្តល់ទឹកដោះ; មានភាជន៍សម្រាប់ដោះទឹកដោះធ្វើពីលោហៈកណ្ដឹង តុបតែងដោយកណ្ដឹង និងអលង្ការ។
Verse 6
सुगन्धपुष्पधूपैश्च पूजयित्वा विधानतः ॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥
ហើយបន្ទាប់ពីបូជាតាមវិធីដោយផ្កាក្រអូប និងធូបហើយ ចូរគ្របដោយសម្លៀកបំពាក់មួយគូ ហើយប្រគេនដល់ព្រះព្រាហ្មណ៍។
Verse 7
नक्षत्रग्रहपीडां च सर्वकालं प्रदापयेत् ॥ ग्रहणे वाथ संक्रान्तौ व्यतीपाते तथायने ॥
ហើយគួរឲ្យមានការប្រគល់ទាននេះជានិច្ច ដើម្បីបន្ធូរភាពទុក្ខព្រួយដែលកើតពីនក្ខត្រ និងភពផ្កាយ—ជាពិសេសនៅពេលគ្រាស នៅថ្ងៃសង្ក្រាន្ត នៅវ្យតីបាត និងនៅចំណុចអយន (សុលស្ទីស)។
Verse 8
द्विजाय साधुवृत्ताय वेदवेदाङ्गवेदिने ॥ द्विजाय साधुवृत्ताय कुलीनाय च धीमते ॥
គួរប្រគល់ (ទាននេះ) ដល់ទ្វិជៈដែលមានចរិតល្អ ស្គាល់វេទ និងវេទាង្គ; ដល់ទ្វិជៈដែលមានចរិតល្អ មានវង្សត្រកូលល្អ និងមានប្រាជ្ញាច្បាស់លាស់។
Verse 9
वेदवेदाङ्गविदुषे श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ ईदृशाय प्रदातव्या तथाऽमत्सरिणे नृप ॥
គួរប្រគល់ទាននេះដល់អ្នកប្រាជ្ញក្នុងវេទ និងវេទាង្គ ដល់ស្រោត្រីយៈ និងដល់អ្នកដែលរក្សាភ្លើងបរិសុទ្ធ (អាហិតាគ្និ); ដល់អ្នកដូច្នោះ ហើយដល់អ្នកគ្មានការច嫉—ឱ ព្រះមហាក្សត្រ—គួរឲ្យទាន។
Verse 10
आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन दक्षिणां कंबलं ददेत ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन स्वशक्त्या कनकेन तु
ដោយគ្របដណ្តប់ដោយសម្លៀកបំពាក់ពីរឈុតហើយ គួរប្រគេនភួយរោមចៀមជាទក្ខិណា។ តាមវិធីដែលបានពោលមុន និងប្រគេនមាសតាមសមត្ថភាពរបស់ខ្លួនផង។
Verse 11
ब्राह्मणं पूज्य विधिवत्पूर्वोक्तविधिना नृप ॥ सदक्षिणं च गोपुच्छं दत्त्वा ब्राह्मणहस्तके
ឱ ព្រះរាជា ដោយគោរពបូជាព្រះព្រាហ្មណ៍តាមវិធីដ៏ត្រឹមត្រូវតាមដែលបានពោលមុន ហើយដាក់កន្ទុយគោជាមួយទក្ខិណាទៅក្នុងដៃព្រះព្រាហ្មណ៍…
Verse 12
इमं मन्त्रं समुच्चार्य ततस्तां प्रतिपादयेत् ॥ इमां गृहीण भो विप्र रुद्ररूपां नमोऽस्तु ते
បន្ទាប់មក សូត្រមន្ត្រនេះហើយ ប្រគល់នាងជាទាន។ «ឱ វិប្រស (ព្រាហ្មណ៍) សូមទទួលយកនេះ; នាងមានរូបជារុទ្រ។ សូមនមស្ការដល់លោក»។
Verse 13
रसज्ञा सर्वभूतानां सर्वदेवनमस्कृता ॥ कामं पूरय मे देवि रुद्ररूपे नमोऽस्तु ते
ឱ ទេវី អ្នកដឹងរសសារនៃសត្វទាំងអស់ អ្នកដែលទេវតាទាំងពួងគោរពនមស្ការ—សូមបំពេញបំណងរបស់ខ្ញុំ។ ឱ អ្នកមានរូបជារុទ្រ សូមនមស្ការដល់អ្នក។
Verse 14
दत्त्वा धेनुं तु लवणेनैकाहं चैव तिष्ठति ॥ स्वयं त्रिरात्रं विप्रेण तथैव लवणाशिना
ក្រោយពេលប្រគេនធេនុ (គោ) ហើយ គាត់កាន់វិន័យមួយថ្ងៃដោយ (អាហារ) អំបិល។ ដូចគ្នានេះផង គាត់ខ្លួនឯងនៅជាមួយព្រះព្រាហ្មណ៍បីយប់ ដោយរស់នៅតាមរបៀបអ្នកបរិភោគអំបិល។
Verse 15
सहस्रेण शतेनाथ स्वशक्त्या कनकेन तु ॥ दत्त्वेमां स्वर्गमाप्नोति यत्र देवो वृषध्वजः
បន្ទាប់មក ដោយប្រគេនមួយពាន់ និងមួយរយ ព្រមទាំងមាសតាមសមត្ថភាពរបស់ខ្លួន មនុស្សនោះបានទៅដល់សួគ៌ ដែលព្រះទេវតាអ្នកកាន់ទង់មានរូបគោ (វ្រឹષធ្វជៈ) ស្ថិតនៅ។
Verse 16
य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वापि मानवः ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं च गच्छति
មនុស្សណាដែលស្តាប់អត្ថបទនេះដោយសេចក្តីភក្តី ឬឲ្យគេអានសូត្រឲ្យស្តាប់ នោះនឹងរួចផុតពីបាបទាំងអស់ ហើយទៅដល់លោករុទ្រ។
Verse 17
इष्ट्वा चैवं च मन्त्रं तु पुच्छदेशोपविश्य च ॥ छत्रकोपानहौ देये मुद्रिकाकर्णमात्रकैः
ក្រោយពីបូជាដូច្នេះ និងប្រើមន្ត ហើយអង្គុយនៅតំបន់ផ្នែកកន្ទុយ គួរប្រគេនឆ័ត្រ និងស្បែកជើង ព្រមទាំងចិញ្ចៀន និងគ្រឿងអលង្ការត្រចៀកដែលមានទំហំសមរម្យ។
Frequently Asked Questions
The text frames regulated gifting (dāna) as a disciplined social-ethical act: resources are intentionally assembled, symbolically mapped onto a ‘cow’ form, and transferred to a qualified recipient. The internal logic emphasizes right procedure (vidhi), right recipient (pātra), and right timing (kāla) as mechanisms for purification and social order.
The chapter specifies performance or intensified giving during grahaṇa (eclipse), saṅkrānti (solar ingress), vyatīpāta (an auspicious/inauspicious astronomical yoga), and ayana (solstitial turning points). It also mentions continual appeasement for nakṣatra-graha pīḍā (astral afflictions).
Although not explicitly ecological, the rite can be read as a terrestrial-balance motif: substances drawn from agrarian and mineral domains (salt, sugar, ghee, metals, fragrances) are ritually re-ordered into a non-violent substitute ‘cow’ and redistributed. This models a managed circulation of materials—an early ethical economy of resources—compatible with the Varāha–Pṛthivī frame of maintaining worldly stability through regulated conduct.
No dynastic lineages are named. The narrative addresses a ruler (nṛpa/nṛpottama/rājendra) and specifies recipient categories: brāhmaṇa characterized as sādhuvṛtta, kulīna, dhīmat, vedavedāṅgavid, śrotriya, and āhitāgni. Rudra (vṛṣadhvaja) is invoked as the theological referent in the mantra and stated destination (Rudra-loka).