Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 57

Devanagari script

पुनः संस्तभ्य यत्नेन चेतसो विकृतिं बुधः । मुहूर्तं विस्मयाविष्टो न किंचित्प्रत्यभाषत

Transliteration

punaḥ saṃstabhya yatnena cetaso vikṛtiṃ budhaḥ | muhūrtaṃ vismayāviṣṭo na kiṃcitpratyabhāṣata

Translation

បន្ទាប់មក បុរសប្រាជ្ញានោះបានខិតខំទប់ស្កាត់ការប្រែប្រួលរបស់ចិត្ត; ទោះយ៉ាងណា មួយភ្លែតគាត់ត្រូវភាពអស្ចារ្យគ្របដណ្តប់ ហើយមិនបានឆ្លើយអ្វីឡើយ។

Word by Word

• पुनः: again
• पुनः: Visheshana (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (again)

• संस्तभ्य: having steadied
• संस्तभ्य: Kriya (Gerundial action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्तम्भ् (धातु)
• Form: उपसर्ग-समेत (सम्+), क्त्वान्त (absolutive); ‘having steadied/controlled’

• यत्नेन: with effort
• यत्नेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यत्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; करण/साधन

• चेतसः: of (his) mind
• चेतसः: Shashthi-sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: चेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• विकृतिम्: disturbance, alteration
• विकृतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• बुधः: the wise man
• बुधः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बुध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• मुहूर्तम्: for a moment
• मुहूर्तम्: Kala-adhikarana (Temporal extent)
• Type: Noun
• Root: मुहूर्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कालाधिकरणे (accusative of duration)

• विस्मय-आविष्टः: overcome by astonishment
• विस्मय-आविष्टः: Karta (Subject attribute)
• Type: Adjective
• Root: विस्मय (प्रातिपदिक) + आविष्ट (आ+विश् धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषण (past participle)

• न: not
• न: Pratishedha (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपात (negation)

• किंचित्: anything
• किंचित्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Indeclinable
• Root: किंचित् (अव्यय/सर्वनाम-निपात)
• Form: अव्यय; अल्पार्थक निपात (anything/at all)

• प्रत्यभाषत: replied/spoke
• प्रत्यभाषत: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भाष् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (imperfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; उपसर्ग (प्रति+आ)

Speaker

Narrator (contextual; prior speaker not explicit in this verse)

Visual Art Cues

Scene: Sumedhā closes his eyes briefly, hand raised in a calming gesture; his face shows wonder fading into composure; Sāmavatī watches, expectant.

Characters & Entities

• Sumedhā
• Sāmavatī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Viveka is shown by consciously restraining mental disturbance, even when emotions surge.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No sacred site is mentioned in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it highlights mental discipline rather than external ritual.