Shloka 4

आर्तश्चाथ बिलद्वारि स्थितस्संवत्सरं नृप।दृष्ट्वाऽहं शोणितं द्वारि बिलाच्चापि समुत्थितम्।।शोकसंविग्नहृदयो भृशं व्याकुलितेन्द्रियः।अपिधाय बिलद्वारं शैलशृङ्गेण तत्तथा।।तस्माद्देशादपाक्रम्य किष्किन्धां प्राविशं पुनः।

ārtaś cātha biladvāri sthitaḥ saṃvatsaraṃ nṛpa | dṛṣṭvā'haṃ śoṇitaṃ dvāri bilāc cāpi samutthitam || śokasaṃvignahṛdayo bhṛśaṃ vyākulitendriyaḥ | apidhāya biladvāraṃ śailaśṛṅgeṇa tattathā || tasmād deśād apākramya kiṣkindhāṃ prāviśaṃ punaḥ |

ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ដោយទុក្ខវេទនា ខ្ញុំបានឈររង់ចាំនៅមាត់រូងភ្នំអស់មួយឆ្នាំពេញ។ បន្ទាប់មក ខ្ញុំឃើញឈាមហូរចេញពីរូង ហើយរាលដាលនៅមាត់ទ្វារ។ ចិត្តខ្ញុំរង្គោះរង្គើដោយសោកសៅ ហើយអារម្មណ៍ទាំងឡាយច្របូកច្របល់យ៉ាងខ្លាំង។ ដូច្នេះ ខ្ញុំបានបិទមាត់រូងដោយថ្មធំដូចកំពូលភ្នំ ហើយដកថយចេញពីទីនោះ រួចត្រឡប់ចូលកិષ្កិន្ធា ម្តងទៀត។

आर्तःdistressed
आर्तः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootआर्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (अहम्)
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-निपात
अथthen
अथ:
Kāla (काल/sequence)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय (discourse particle), अर्थः—‘then/and then’
बिल-द्वारिat the cave-entrance
बिल-द्वारि:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootबिल (प्रातिपदिक) + द्वार (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (बिलस्य द्वारम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (locative), एकवचन
स्थितःstood; stayed
स्थितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootस्था (धातु) → स्थित (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (अहम्)
संवत्सरम्for a year
संवत्सरम्:
Kāla (काल/extent)
TypeNoun
Rootसंवत्सर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (accusative), एकवचन; काल-अवधि (duration)
नृपO king
नृप:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootनृप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive), पूर्वकाल
अहम्I
अहम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा, एकवचन
शोणितम्blood
शोणितम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशोणित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
द्वारिat the entrance
द्वारि:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootद्वार (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (locative), एकवचन
बिलात्from the cave
बिलात्:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootबिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (ablative), एकवचन
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-निपात
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formनिपात (particle)
समुत्थितम्issuing forth; coming out
समुत्थितम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम्-उत्-स्था (धातु) → समुत्थित (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (शोणितम्)
शोक-संविग्न-हृदयःwith a heart distressed by grief
शोक-संविग्न-हृदयः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशोक (प्रातिपदिक) + संविग्न (कृदन्त) + हृदय (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (‘whose heart is distressed with grief’), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (अहम्)
भृशम्greatly
भृशम्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootभृशम् (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)
व्याकुलित-इन्द्रियःwith agitated senses
व्याकुलित-इन्द्रियः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि-आ-कुल् (धातु) → व्याकुलित (कृदन्त) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (‘whose senses are agitated’), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (अहम्)
अपिधायhaving closed
अपिधाय:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootअपि-धा (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive), पूर्वकाल
बिल-द्वारम्the cave-entrance
बिल-द्वारम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootबिल (प्रातिपदिक) + द्वार (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
शैल-शृङ्गेणwith a mountain-peak (rock)
शैल-शृङ्गेण:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootशैल (प्रातिपदिक) + शृङ्ग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (‘mountain-peak’), नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
तत्that
तत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; निर्देश (refers to the act/that entrance)
तथाthus
तथा:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), अर्थः—‘thus/in that manner’
तस्मात्from that
तस्मात्:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी (ablative), एकवचन
देशात्from the place
देशात्:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootदेश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (ablative), एकवचन
अपाक्रम्यhaving withdrawn
अपाक्रम्य:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootअप-आ-क्रम् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive), पूर्वकाल
किष्किन्धाम्to Kiṣkindhā
किष्किन्धाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकिष्किन्धा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (accusative), एकवचन; गन्तव्य (goal)
प्राविशम्I entered
प्राविशम्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-विश् (धातु)
Formलुङ् (aorist), उत्तमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
पुनःagain
पुनः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)

'O king! I waited at the entrance of the cave for a year. As you did not come out, I felt distressed and my heart sank in great sorrow seeing blood flowing out of the cave. With my senses fused I returned to Kishkinda, closing the entrance with a rock(lest the demon should come out).

V
Vāli
S
Sugrīva
K
Kiṣkindhā
C
cave (bila)

FAQs

Dharma is shown as acting under fear and uncertainty while still trying to protect the kingdom—Sugrīva portrays his return as a duty-driven decision, not betrayal.

Sugrīva explains that he waited a year at a cave entrance, saw blood emerge, sealed the cave, and returned to Kiṣkindhā—events that later fuel Vāli’s suspicion.

Practical responsibility under crisis—choosing protective action when direct knowledge is unavailable.