Anūcāna (True Learning), the Vedāṅgas, and Śikṣā: Svara, Sāmavedic Chant, and Gandharva Theory

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा सनंदनस्येत्थं वचनं नारदो मुनिः । असंतुष्ट इव प्राह भ्रातरं तं सनंदनम् ॥ १ ॥

សូតៈបានមានព្រះវាចា៖ ពេលបានស្តាប់ពាក្យរបស់សានន្ទនៈដែលបាននិយាយដូច្នេះ នារ៉ទមុនី ហាក់ដូចជាមិនទាន់ពេញចិត្តទេ បាននិយាយទៅកាន់បងប្រុសរបស់គាត់ គឺសានន្ទនៈ។

Verse 2

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं भवतो मया । तथापि नात्मा प्रीयेत श्रृण्वन्हरिकथां मुहुः ॥ २ ॥

នារ៉ទៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ព្រះគ្រូដ៏គួរគោរព ព្រះអង្គបានពន្យល់អស់ហើយនូវអ្វីដែលខ្ញុំបានសួរ។ ទោះយ៉ាងណា ចិត្តខ្ញុំនៅមិនទាន់ពេញចិត្តទេ ទោះបីខ្ញុំស្តាប់ហរិកថា—រឿងព្រះហរិ—ម្តងហើយម្តងទៀតក៏ដោយ»។

Verse 3

श्रूयते व्यासपुत्रस्तु शुकः परमधर्मवित् । सिद्धिं सुमहतीं प्राप्तो निर्विण्णोऽवांतरं बहिः ॥ ३ ॥

គេល្បីថា សុកៈ (Śuka) ដែលជាបុត្ររបស់ វ្យាសៈ (Vyāsa) និងជាអ្នកចេះដឹងនូវធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ បានសម្រេចនូវសិទ្ធិដ៏អស្ចារ្យ ដោយរក្សាចិត្តស្ងប់មិនជាប់ជំពាក់ទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។

Verse 4

ब्रह्मन्पुंसस्तु विज्ञानं महतां सेवनं विना । न जायते कथं प्राप्तो ज्ञानं व्यासात्मजः शिशुः ॥ ४ ॥

ឱ ព្រាហ្មណ៍អើយ ការយល់ដឹងពិតប្រាកដមិនកើតឡើងចំពោះបុគ្គលណាដែលមិនបានបម្រើអ្នកប្រាជ្ញឡើយ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាកុមារ សុកៈ (Śuka) ដែលជាបុត្ររបស់ វ្យាសៈ (Vyāsa) អាចទទួលបានចំណេះដឹងបែបនេះ?

Verse 5

तस्य जन्मरहस्यं मे कमचाप्यस्य श्रृण्वते । समाख्याहि महाभाग मोक्षशास्त्रार्थविद्भवान् ॥ ५ ॥

សូមប្រាប់ខ្ញុំអំពីអាថ៌កំបាំងនៃកំណើតរបស់គាត់ និងមូលហេតុនៃរឿងនោះផង ខណៈដែលខ្ញុំកំពុងស្តាប់។ ឱ លោកដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និងមានសំណាងអើយ ដោយសារលោកបានដឹងនូវអត្ថន័យពិតនៃ គម្ពីរមោក្សសាស្ត្រ (Mokṣa-śāstras) សូមមេត្តាពន្យល់ឲ្យបានពេញលេញផង។

Verse 6

सनंदन उवाच । श्रृणु विप्रप्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं समासतः । यां श्रुत्वा ब्रह्मतत्त्वज्ञो जायते मानवो मुने ॥ ६ ॥

សនន្ទនៈ (Sanandana) បានពោលថា៖ ចូរស្តាប់ចុះ ព្រាហ្មណ៍អើយ; ខ្ញុំនឹងរៀបរាប់ដោយសង្ខេបអំពីកំណើតរបស់ សុកៈ។ ឱ មុនីអើយ ពេលបានស្តាប់រឿងនេះហើយ មនុស្សនឹងក្លាយជាអ្នកចេះដឹងនូវគោលការណ៍ពិតនៃ ព្រហ្ម័ន (Brahman)។

Verse 7

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बंधुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ७ ॥

ភាពអស្ចារ្យមិនមែនបានមកដោយសារអាយុ មិនមែនដោយសារសក់ស្កូវ មិនមែនដោយសារទ្រព្យសម្បត្តិ ឬសាច់ញាតិនោះទេ។ ពួកឥសីបានកំណត់ស្តង់ដារនៃធម៌ថា៖ អ្នកណាដែលចេះដឹងពិតប្រាកដ អ្នកនោះហើយគឺជាអ្នកដ៏អស្ចារ្យក្នុងចំណោមពួកយើង។

Verse 8

नारद उवाच । अनूचानः कथंब्रह्मन्पुमान्भवति मानद । तन्मे कर्म समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ ८ ॥

នារទៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ព្រាហ្មណ៍ អ្នកប្រទានកិត្តិយស តើមនុស្សម្នាក់ក្លាយជាអ្នកប្រាជ្ញពិតដោយរបៀបណា? សូមប្រាប់ខ្ញុំអំពីវិន័យ និងការអនុវត្តនោះ ខ្ញុំមានក្តីចង់ដឹង និងសេចក្តីកោតូហលចង់ស្តាប់»។

Verse 9

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि ह्यनूचानस्य लक्षणम् । यज्ज्ञात्वा सांगवेदानामभिज्ञो जायते नरः ॥ ९ ॥

សនន្ទនៈបានមានព្រះវាចា៖ «ស្តាប់ចុះ នារទៈ ខ្ញុំនឹងពន្យល់អំពីលក្ខណៈនៃអ្នកដែលជាអនូចានៈ។ ដោយដឹងវា មនុស្សម្នាក់ក្លាយជាអ្នកដឹងវេទទាំងមូល ព្រមទាំងវេដាង្គ»។

Verse 10

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा । छंदःशास्त्रं षडेतानि वेदांगानि विदुर्बुधाः ॥ १० ॥

សិក្សា (វិទ្យាសូរសព្ទ), កល្ប (វិធីពិធី), វ្យាករណ (វេយ្យាករណ៍), និរុក្ត (និរុត្តិ/ពន្យល់ពាក្យវេទ), ជ្យោតិស (តារាសាស្ត្រ/ជោតិស), និងឆន្ទៈ (វិទ្យាចន្ទស) — ទាំងប្រាំមួយនេះ បណ្ឌិតទាំងឡាយដឹងថា ជាវេដាង្គ គឺអវយវៈជំនួយនៃវេទ។

Verse 11

ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । वेदाश्चत्वार एवैते प्रोक्ता धर्मनिरूपणे ॥ ११ ॥

ឥគ្វេទ បន្ទាប់មក យជុರ್ವេទ សាមវេទ ហើយអថર્વវេទ—វេទទាំងនេះមានតែបួនប៉ុណ្ណោះ ត្រូវបានប្រកាសសម្រាប់ការបកស្រាយធម៌។

Verse 12

सांगान्वेदान्गुरोर्यस्तु समधीते द्विजोत्तमः । सोऽनूचानः प्रभवति नान्यथा ग्रंथकोटिभिः ॥ १२ ॥

ទ្វិជោត្តមៈដែលសិក្សាវេទទាំងឡាយ ព្រមទាំងវេដាង្គ ដោយខិតខំពីគ្រូ—គាត់តែប៉ុណ្ណោះក្លាយជាអនូចានៈពិត; មិនអាចសម្រេចបានដោយវិធីផ្សេងទេ ទោះអានសៀវភៅរាប់កោដិក៏ដោយ។

Verse 13

नारद उवाच । अंगानां लक्षणं ब्रूहि वेदानां चापि विस्तरात् । त्वंमस्मासु महाविज्ञः सांगेष्वेतेषु मानद ॥ १३ ॥

នារ​ទៈ បានមានព្រះវាចា៖ សូមប្រាប់ខ្ញុំដោយលម្អិត អំពីលក្ខណៈសម្គាល់នៃវេទាង្គ (អង្គជំនួយនៃវេដ) និងអំពីវេដទាំងឡាយផង។ ព្រះអង្គជាអ្នកដឹងដ៏មហិមា ក្នុងអង្គទាំងនេះ ក្នុងចំណោមយើងទាំងអស់ ឱ អ្នកប្រទានកិត្តិយស។

Verse 14

सनंदन उवाच । प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वया मम कृतो द्विज । संक्षेपात्कथयिष्यामि सारमेषां सुनिश्चितम् ॥ १४ ॥

សនន្ទនៈ បានមានព្រះវាចា៖ ឱ ព្រះទ្វិជៈ (អ្នកកើតពីរដង) អ្នកបានដាក់លើខ្ញុំ នូវបន្ទុកសំណួរដ៏មិនអាចប្រៀបបាន។ ដូច្នេះ ខ្ញុំនឹងប្រាប់ដោយសង្ខេប នូវសារសំខាន់ដែលបានកំណត់ច្បាស់ នៃរឿងទាំងនេះ។

Verse 15

स्वरः प्रधानः शिक्षायां कीर्त्तितो मुनिभिर्दिजैः । वेदानां वेदविद्भिस्तु तच्छृणुष्व वदामि ते ॥ १५ ॥

ស្វរៈ (សំឡេងលំនាំ/អក្សរសំឡេង) ត្រូវបានព្រះមុនី និងអ្នកទ្វិជៈទាំងឡាយ ប្រកាសថា ជាសារសំខាន់បំផុត ក្នុងវិទ្យា «សិក្សា» (Śikṣā)។ ដូច្នេះ សូមស្តាប់ ខ្ញុំនឹងពន្យល់ដល់អ្នក នូវអ្វីដែលអ្នកដឹងវេដ បង្រៀនអំពីវេដទាំងឡាយ។

Verse 16

आर्चिकं गाथिकं चैव सामिकं च स्वरान्तरम् । कृतांते स्वरशास्त्राणां प्रयोक्तव्य विशेषतः ॥ १६ ॥

នៅក្នុងផ្នែកបញ្ចប់ (នៃពិធី ឬការសូត្រ) គួរតែអនុវត្តជាពិសេស នូវវិជ្ជាស្វរៈ៖ ការសូត្របែបឫក (ārcika), ការអានបែបគាថា (gāthika), ការច្រៀងបែបសាមន (sāmika), និងការផ្លាស់ប្តូរសំឡេងឲ្យត្រឹមត្រូវរវាងសូរ (svarāntara)។

Verse 17

एकांतरः स्वरो ह्यप्सु गाथासुद्व्यंतरः स्वरः । सामसु त्र्यंतरं विद्यादेतावत्स्वरतोऽन्तरम् ॥ १७ ॥

ក្នុងឫក-មន្ត្រ (apsu) ចន្លោះសូរ មានមួយជំហាន; ក្នុងគាថា មានពីរជំហាន; និងក្នុងសាមន គួរដឹងថា មានបីជំហាន—នេះហើយជាកម្រិតនៃភាពខុសគ្នា តាមស្វរៈ (សំឡេងលំនាំ)។

Verse 18

ऋक्सामयजुरंगानि ये यज्ञेषु प्रयुंजते । अविज्ञानाद्धि शिक्षायास्तेषां भवति विस्वरः ॥ १८ ॥

អ្នកដែលយកអង្គនៃវេទៈ ឋ្គ (Ṛg), សាម (Sāma) និងយជុរ (Yajur) មកប្រើក្នុងពិធីយញ្ញៈ ដោយអវិជ្ជានៃ «សិក្ខា» (វិជ្ជានៃការបញ្ចេញសំឡេង) នោះ ការសូត្ររបស់ពួកគេនឹងខូចស្វរៈ និងច្រៀងមិនត្រឹមត្រូវ។

Verse 19

मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेंद्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ १९ ॥

មន្ត្រៈ បើខ្វះស្វរៈ ឬខ្វះវណ្ណៈ (អក្សរ/ព្យាង្គ) ឬប្រើខុសវិធី នោះមិនបញ្ជាក់ន័យដែលគេចង់បានទេ។ ពាក្យនោះក្លាយជាវជ្រៈនៃវាចា បំផ្លាញយជមាន ដូចពាក្យ «ឥន្ទ្រសត្រុ» ដែលវិនាសដោយកំហុសស្វរៈ។

Verse 20

उरः कंठः शिरश्चैव स्थानानि त्रीणि वाङ्मये । सवनान्याहुरेतानि साम वाप्यर्द्धतोंऽतरम् ॥ २० ॥

ក្នុងវិជ្ជានៃវាចាសក្ការៈ មានទីកន្លែងបញ្ចេញសំឡេងបី៖ ទ្រូង បំពង់ក និងក្បាល។ គេប្រកាសថា ទាំងនេះជាសវនៈបី; ហើយសាមន៍ (Sāman) ក៏ត្រូវបាននិយាយថា ស្ថិតនៅកណ្ដាលពាក់កណ្ដាលរវាងវាទាំងនោះផងដែរ។

Verse 21

उरः सप्तविवारं स्यात्तथा कंठस्तथा शिरः । न च शक्तोऽसि व्यक्तस्तु तथा प्रावचना विधिः ॥ २१ ॥

ទ្រូងមានច្រកប្រាំពីរ ដូចគ្នានឹងបំពង់ក និងដូចគ្នានឹងក្បាល។ ប៉ុន្តែអ្នកមិនអាចពន្យល់ឲ្យច្បាស់អំពីវិធីសាស្ត្រត្រឹមត្រូវនៃការសូត្រ និងការបកស្រាយធម៌សក្ការៈបានទេ។

Verse 22

कठकालापवृत्तेषु तैत्तिराह्वरकेषु च । ऋग्वेदे सामवेदे च वक्तव्यः प्रथमः स्वरः ॥ २२ ॥

ក្នុងបរិស័ទនៃកឋ (Kaṭha), កាលាប (Kālāpa) និងវ្រឹត្ត (Vṛtta) ហើយក្នុងសាលាតៃត្តិរីយ (Taittirīya) និងអាហ្វវរៈក (Āhvaraka) ដូចគ្នានឹងក្នុងឋ្គវេទ (Ṛgveda) និងសាមវេទ (Sāmaveda) ត្រូវបញ្ចេញ «ស្វរៈទីមួយ» ជាស្វរៈមូលដ្ឋាន។

Verse 23

ऋग्वेदस्तु द्वितीयेन तृतीयेन च वर्तते । उच्चमध्यमसंघातः स्वरो भवति पार्थिवः ॥ २३ ॥

ឫគ្វេទ ត្រូវសូត្រដោយប្រើសូរ​ទី២ និងទី៣។ ពេលសូរ​ខ្ពស់ និងសូរ​មធ្យម​រួមគ្នា នោះកើតជា​សូរ «បារថិវ» (សូរ​ដី)។

Verse 24

तृतीय प्रथमक्रुष्टा कुर्वंत्याह्वरकान् स्वरान् । द्वितीयाद्यास्तु मद्रांतास्तैत्तिरीयाश्चतुःस्वरान् ॥ २४ ॥

ក្រុមទី៣ ចាប់ពី «ប្រថម-ក្រុស្ដា» ប្រើសូរ «អាហ្វរាក»។ ចំណែកក្រុមទី២ ដែលបញ្ចប់ដោយ «មន្ទ្រា» រួមទាំង «តៃត្តិរិយ» ប្រើសំឡេងសូត្រ ៤ ប្រភេទ។

Verse 25

प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयोऽथ चतुर्थकः । मंद्रः क्रुष्टो मुनीश्वर एतान्कुर्वंति सामगाः ॥ २५ ॥

«ទី១ ទី២ ទី៣ ហើយទី៤—ទាំងសូរ ‘មន្ទ្រ’ និង ‘ក្រុស្ដ’—ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃមុនីទាំងឡាយ! នេះហើយជាការបែងចែកសូរ ដែលអ្នកច្រៀងសាម (សាមវេទ) ប្រើ»។

Verse 26

द्वितीयप्रथमावेतौ नांडिभाल्लविनौ स्वरौ । तथा शातपथावेतौ स्वरौ वाजसनेयिनाम् ॥ २६ ॥

សូរ​ទាំងពីរនេះ ត្រូវហៅថា «ទ្វិតីយ» និង «ប្រថមា» ក្នុងប្រពៃណី «ណាន់ឌិភាល់ល» និង «លវិន»។ ដូចគ្នានេះ ក្នុងពួក «វាជសនេយិន» សូរ​ទាំងពីរនេះ ត្រូវទទួលស្គាល់តាម «សាតបថ» (បែបបង្រៀននៃ សាតបថ)។

Verse 27

एते विशेषतः प्रोक्ताः स्वरा वै सार्ववैदिकाः । इत्येतच्चरितं सर्वं स्वराणां सार्ववैदिकम् ॥ २७ ॥

សូរ​ទាំងនេះ ត្រូវបានបង្រៀនយ៉ាងពិសេសថា ជាសូរ​វេទិក ដែលរួមគ្នាសម្រាប់វេទទាំងអស់។ ដូច្នេះ ការពិពណ៌នាទាំងមូលអំពីសូរ​វេទ​សកល ក៏បានបញ្ចប់។

Verse 28

सामवेदे तु वक्ष्यामि स्वराणां चरितं यथा । अल्पग्रंथं प्रभूतार्थं सामवेदांगमुत्तमम् ॥ २८ ॥

ឥឡូវនេះ ដោយយោងទៅសាមវេទៈ ខ្ញុំនឹងពោលបកស្រាយតាមពិត អំពីដំណើរ និងការប្រព្រឹត្តនៃស្វរៈ (សូរសំឡេងតន្ត្រី) — ជាអង្គជំនួយដ៏ឧត្តមនៃសាមវេទៈ មានអត្ថបទខ្លី តែអត្ថន័យសម្បូរ។

Verse 29

तानरागस्वरग्राममूर्च्छनानां तु लक्षणम् । पवित्रं पावनं पुण्यं यथा तुभ्यं प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥

ដូច្នេះ លក្ខណៈកំណត់នៃ តានៈ រាគៈ ស្វរៈ ក្រាមៈ និង មូឆ្ឆនា ត្រូវបានពោលប្រាប់ដល់អ្នកហើយ—ជាព្រះធម៌បរិសុទ្ធ បន្សុទ្ធ និងបង្កើតបុណ្យ។

Verse 30

शिक्षामाहुर्द्विजातीनामृग्यजुः सामलक्षणम् । सप्त स्वरास्रयो ग्रामा मृर्छनास्त्वेकविंशतिः ॥ ३० ॥

ពួកគេប្រកាសថា «សិក្សា» (វិទ្យាសាស្ត្រអំពីសំឡេងនិងការបញ្ចេញសូរ) សម្រាប់អ្នកកើតពីរដង គឺជាចំណេះដឹងកំណត់លក្ខណៈនៃប្រពៃណី ឋ្គវេទៈ យជុវេទៈ និង សាមន។ វាអាស្រ័យលើស្វរៈប្រាំពីរ; ក្រាមៈមានប្រាំពីរ ហើយមូឆ្ឆនាមានម្ភៃមួយ។

Verse 31

ताना एकोनपंचाशदित्येतस्स्वरमंडलम् । षड्जश्च ऋषभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा ॥ ३१ ॥

តានៈ ត្រូវបាននិយាយថាមាន ចំនួន៤៩; នេះហើយជាវង់មណ្ឌលពេញលេញនៃស្វរៈ។ ក្នុងនោះមាន ឥដ្ឋជៈ (ṣaḍja), ឥសភៈ (ṛṣabha), គន្ធារៈ (gāndhāra) និង មធ្យមៈ (madhyama) ដូចគ្នា។

Verse 32

पंचमो धैवतश्चैवं निषादः सप्तमः स्वरः । षड्जमध्यमगांधारास्त्रयो ग्रामाः प्रकीर्तिताः ॥ ३२ ॥

ដូចគ្នានេះ ស្វរៈទីប្រាំគឺ ធైవតៈ (dhaivata) ហើយ និសាទៈ (niṣāda) ជាស្វរៈទីប្រាំពីរ។ ក្រាមៈបី ត្រូវបានប្រកាសថា គឺ ឥដ្ឋជៈ (ṣaḍja), មធ្យមៈ (madhyama) និង គន្ធារៈ (gāndhāra)។

Verse 33

भूर्ल्लोकाज्जायते षड्जो भुवर्लोकाञ्च मध्यमः । स्वर्गाभ्राच्चैव गांधारो ग्रामस्थानानि त्रीणि हि ॥ ३३ ॥

ពីភូរលោក កើតសូរ «សឌ្ជ»; ពីភូវរលោក កើត «មធ្យម»; ហើយពីស្វರ್ಗខាងលើ កើត «គន្ធារ»។ ពិតប្រាកដ នេះជាទីតាំងមូលដ្ឋានបី (ប្រភព) នៃក្រាមសូរ។

Verse 34

स्वराणां च विशेषेण ग्रामरागा इति स्मृताः । विंशतिर्मध्यमग्रामे षड्जग्रामे चतुर्दश ॥ ३४ ॥

ចំពោះសូរទាំងឡាយ ជាពិសេស ការរៀបចំខុសៗគ្នា ត្រូវបានចងចាំថា «ក្រាមរាគ»។ ក្នុងមធ្យមក្រាម មាន២០ រាគ; ហើយក្នុងសឌ្ជក្រាម មាន១៤។

Verse 35

तानान्पंचदशेच्छंति गांधारे सामगायिनाम् । नदी विशाला सुमुखी चित्रा चित्रवती मुखा ॥ ३५ ॥

នៅដែនគន្ធារ អ្នកច្រៀងសាមវេទ ត្រូវបាននិយាយថា ស្គាល់ឈ្មោះ/បំលែង ១៥ ប្រភេទ។ ហើយទន្លេមាន៖ វិសាលា សុមុខី ចិត្រា ចិត្រវតី និង មុខា។

Verse 36

बला चाप्यथ विज्ञेया देवानां सप्त मूर्छनाः । आप्यायिनी विश्वभृता चंद्रा हेमा कपर्दिनी ॥ ३६ ॥

ហើយគួរយល់ដឹងថា នេះក៏ជាមូឆ៌នា (លំនាំសូរ) ទេវតា ៧ ផងដែរ៖ បលា អាព្យាយិនី វិស្វភ្រឹតា ចន្ទ្រា ហេមា និង កបរទិនី—រួមគ្នាបំពេញជាសំណុំបរិសុទ្ធ ៧។

Verse 37

मैत्री च बार्हती चैव पितॄणां सप्त मूर्छनाः । षड्जे तूत्तरमंद्रा स्यादृषभे चाभिरूहता ॥ ३७ ॥

«មૈត្រី» និង «បារហតី»—ទាំងនេះផងដែរ ស្ថិតក្នុងមូឆ៌នា ៧ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងបិត្រទេវ (Pitṛs)។ ក្នុងសូរ «សឌ្ជ» គេថា ស្ថិតនៅមន្ទ្រាខ្ពស់ (សំឡេងទាប); ហើយក្នុង «ឫષភ» វាលេចឡើងឡើងលើ។

Verse 38

अश्वक्रांता तु गांधारे तृतीया मूर्च्छना स्मृता । मध्यमे खलु सौवीरा हृषिका पंचमे स्वरे ॥ ३८ ॥

មូರ್ಚ្ឆនា ទី៣ ត្រូវបានចងចាំថា «អશ્વក្រាន្តា» ដោយផ្អែកលើសូរ «គន្ធារ»។ នៅលើ «មធ្យម» វាហៅថា «សោវីរា» ហើយនៅសូរ ទី៥ វាហៅថា «ហ្រឹសិកា»។

Verse 39

धैवते चापि विज्ञेया मूर्छना तूत्तरा मता । निषादे रजनीं विद्यादृषीणां सप्त मूर्छनाः ॥ ३९ ॥

លើសូរ «ធૈវត» គួរយល់ដឹងអំពីមូರ್ಚ្ឆនា ដែលហៅថា «ឧត្តរា»។ ហើយលើសូរ «និសាទ» ចូរដឹងថាមូರ್ಚ្ឆនា មាននាម «រាជនី»។ ដូច្នេះ មានមូರ್ಚ្ឆនា ៧ ដែលព្រះឥសីបានបង្រៀន។

Verse 40

उपजीवंति गंधर्वा देवानां सप्त मूर्छनाः । पितॄणां मूर्च्छनाः सप्त तथा यक्षा न संशयः ॥ ४० ॥

គន្ធર્વទាំងឡាយ រស់នៅដោយមូರ್ಚ្ឆនា ៧ របស់ទេវតា។ ដូចគ្នានេះ មូर्च្ឆនា ៧ របស់បិតೃ (បុព្វបុរស) ក៏គាំទ្រប្រពៃណីរបស់ពួកគេ ហើយយក្សទាំងឡាយក៏ដូចគ្នា—មិនមានសង្ស័យឡើយ។

Verse 41

ऋषीणां मूर्छनाः सप्त यास्त्विमा लौकिकाः स्मृताः । षङ्जः प्रीणाति वै देवानृषीन्प्रीणाति चर्षभः ॥ ४१ ॥

មូर्च្ឆនា ៧ របស់ព្រះឥសី—ទាំងនេះត្រូវបានចងចាំថា ជាមូर्च្ឆនា ដែលប្រើក្នុងលោគិយ (ការអនុវត្តទូទៅ)។ ក្នុងចំណោមសូរ «សឌ្ជ» ពិតជាធ្វើឲ្យទេវតារីករាយ ហើយ «ឫષភ» ធ្វើឲ្យព្រះឥសីរីករាយ។

Verse 42

पितॄन् प्रीणाति गांधारो गंधर्वान्मध्यमः स्वरः ॥ देवान्पितॄनृषींश्चैव स्वरः प्रीणाति पंचमः ॥ ४२ ॥

សូរ «គន្ធារ» ធ្វើឲ្យបិតೃ (បុព្វបុរស) រីករាយ; សូរ «មធ្យម» ធ្វើឲ្យគន្ធર્વរីករាយ។ ហើយសូរ «បញ្ចម» ធ្វើឲ្យទេវតា បិតೃ និងព្រះឥសីទាំងឡាយ រីករាយផងដែរ។

Verse 43

यक्षान्निषादः प्रीणाति भूतग्रामं च धैवतः । गानस्य तु दशविधा गुणवृत्तिस्तु तद्यथा ॥ ४३ ॥

សូរ «និសាទ» ធ្វើឲ្យយក្ខាទាំងឡាយរីករាយ ហើយ «ធៃវត» ធ្វើឲ្យសត្វភូតទាំងមូលពេញចិត្ត។ ឥឡូវនេះ នឹងពណ៌នាអំពីរបៀបច្រៀងដែលមានមុខងារគុណធម៌ដប់ប្រភេទ ដូចតទៅ។

Verse 44

रक्तं पूर्णमलंकृतं प्रसन्नं व्यक्तं विक्रुष्टं श्लक्ष्णं समं सुकुमारं मधुरमिति गुणास्तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावं रक्तमित्युच्यते पूर्णं नाम स्वरश्रुतिपूरणाच्छंदः पादाक्षरं संयोगात्पूर्णमित्युच्यते अलंकृतं नामोरसि शिरसि कंठयुक्तमित्यलंकृतं प्रसन्नं नामापगतागद्गदनिर्विशंकं प्रसन्नमित्युच्यते व्यक्तं नाम पदपदार्थप्रकृतिविकारागमनोपकृत्तद्धितसमासधातुनिपातोपसर्गस्वरलिंगं वृत्तिवार्त्तिकविभक्त्यर्थवचनानां सम्यगुपपादनं व्यक्तमित्युच्यते विक्रुष्टं नामोञ्चैरुञ्चारितं व्यक्तपदाक्षरं विक्रुष्टमित्युच्यते श्लेक्ष्णं नाम द्रुतमविलंबितमुच्चनीचप्लुतसमाहारहेलतालोपनयादिभिरुपपादनाभिः श्लक्ष्णमित्युच्यते समं नामावापनिर्वापप्रदेशे प्रत्यंतरस्थानानां समासः सममित्युच्यते सुकुमारं नाम मृदुपदवर्णस्वरकुहगरणयुक्तं सुकुमारमित्युच्यते मधुरं नाम स्वभावोपनीतललितपदाक्षरगुणसमृद्धं मधुरमित्युच्यते एवमेतैर्दशभिर्गुणैर्युक्तं गानं भवति ॥ १ ॥

គុណលក្ខណៈនៃការច្រៀង/សូត្រដ៏ត្រឹមត្រូវមានដប់៖ «រាក់តា, ពូរណា, អលង្គ្ក្រឹតា, ប្រសន្នា, វ្យក្តា, វិក្រុଷ្ដា, ស្លក្ខ្ណា, សមា, សុកុមារា, មធុរា»។ «រាក់តា» គឺការលាយសូរខ្លុយ និងវីណា​ឲ្យរួមជាសូរតែមួយ។ «ពូរណា» គឺបំពេញសូរ និងស្រ៊ុតិឲ្យពេញ ដើម្បីឲ្យជើងចន្ទស និងព្យាង្គគ្រប់គ្រាន់។ «អលង្គ្ក្រឹតា» គឺសូរដែលគាំទ្រពីទ្រូង ក្បាល និងបំពង់ក។ «ប្រសន្នា» គឺច្បាស់ ស្ងប់ស្ងាត់ មិនរអាក់រអួល និងគ្មានសង្ស័យ។ «វ្យក្តា» គឺបង្កើតពាក្យ និងអត្ថន័យឲ្យត្រឹមត្រូវ តាមវេយ្យាករណ៍ ដូចជា ធាតុ ការប្រែប្រួល បន្ថែម បច្ច័យ សមាស និបាត ឧបសគ្គ ស្វរ លិង្គ និងការប្រើវ្រឹត្តិ វារត្តិក និងអត្ថន័យនៃវិភក្តិ។ «វិក្រុଷ្ដា» គឺបញ្ចេញសូរខ្ពស់ ដោយព្យាង្គច្បាស់។ «ស្លក្ខ្ណា» គឺលឿន មិនស្ទាក់ស្ទើរ ប្រើសូរខ្ពស់ ទាប និងអូសវែង ដោយរលូន មានតាល និងវិធីជំនួយផ្សេងៗ។ «សមា» គឺភ្ជាប់ទីតាំងកណ្ដាលឲ្យស្មើ នៅពេលយកសូរ និងដោះសូរ។ «សុកុមារា» គឺទន់ភ្លន់ ដោយពាក្យ ព្យាង្គ និងសូរទន់ ប្រើទីកន្លែងសំឡេងដូចជា គុហា និងគរណា។ «មធុរា» គឺផ្អែមល្ហែមដោយធម្មជាតិ មានភាពលលិត និងសម្បូរគុណលក្ខណៈ។ ដូច្នេះ ការច្រៀងពេញលេញកើតឡើងដោយគុណដប់នេះ។

Verse 45

भवन्ति चात्र श्लोकाः । शंकितं भीषणं भीतमुद्धुष्टमनुनासिकम् । काकस्वरं मूर्द्धगतं तथा स्थानविवर्जितम् ॥ ४४ ॥

ហើយនៅទីនេះមានស្លោកថា៖ ការនិយាយ/សូត្រដែលសង្ស័យរអាក់រអួល គួរឲ្យភ័យរន្ធត់ និងភ័យខ្លាច; ដែលបង្ខំសូរខ្លាំងរឹងរ៉ៃ មានសូរច្រមុះ; សូរដូចក្អែក បញ្ចេញពីក្បាល ហើយខ្វះទីតាំងបញ្ចេញអក្សរត្រឹមត្រូវ—ទាំងនេះសុទ្ធតែជាកំហុស។

Verse 46

विस्तरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्याकुलं तालहीनं च गीतिदोषाश्चतुर्दश ॥ ४५ ॥

«អូសវែងហួសហេតុ, គ្មានរសសោភា, បែកបាក់មិនជាប់, វាយមិនស្មើ, រញ្ជួយចិត្ត, ហើយខ្វះតាល (ចង្វាក់)»—ទាំងនេះជាកំហុសនៃការច្រៀង (គីតិ-ទោស) ដែលមានដល់ដប់បួនប្រភេទ។

Verse 47

आचार्याः सममिच्छंति पदच्छेदं तु पंडिताः । स्त्रियो मधुरमिच्छंति विक्रुष्टमितरे जनाः ॥ ४६ ॥

អាចារ្យទាំងឡាយចូលចិត្តការបញ្ចេញសូរដែលស្មើ និងមានមាត្រា; បណ្ឌិតទាំងឡាយចូលចិត្តការបែងចែកពាក្យឲ្យច្បាស់; ស្ត្រីចូលចិត្តសូរផ្អែមល្ហែម; ចំណែកមនុស្សដទៃទៀតចូលចិត្តការសូត្រខ្លាំងរឹងរ៉ៃ។

Verse 48

पद्मपत्रप्रभः षङ्ज ऋषभः शुकपिंजरः । कनकाभस्तु गांधारो मध्यमः कुंदसन्निभः ॥ ४७ ॥

ស្វរៈ Ṣaḍja ភ្លឺរលោងដូចស្លឹកផ្កាឈូក; Ṛṣabha មានពណ៌ត្នោតលឿងដូចសេក; Gāndhāra រលោងដូចមាស; និង Madhyama សដូចផ្កាគុន្ទ (kunda) បរិសុទ្ធ។

Verse 49

पंचमस्तु भवेत्कृष्णः पीतकं धैवतं विदुः । निषादः सर्ववर्णः स्यादित्येताः स्वरवर्णताः ॥ ४८ ॥

ស្វរៈ Pañcama ត្រូវបាននិយាយថាមានពណ៌ខ្មៅ; Dhaivata គេដឹងថាពណ៌លឿង; Niṣāda ត្រូវបានថាផ្ទុកពណ៌ទាំងអស់។ ដូច្នេះហើយ គុណលក្ខណៈពណ៌នៃស្វរៈទាំងឡាយ ត្រូវបានពិពណ៌នា។

Verse 50

पंचमो मध्यमः षङ्ज इत्येते ब्राह्मणाः स्मृताः । ऋषभो धैवतश्चापीत्येतौ वै क्षत्रियावुभौ ॥ ४९ ॥

Pañcama, Madhyama និង Ṣaḍja—ស្វរៈទាំងនេះ ត្រូវបានចងចាំតាមប្រពៃណីថាជារបស់ព្រហ្មណ៍; ហើយ Ṛṣabha និង Dhaivata—ស្វរៈទាំងពីរនេះ ពិតប្រាកដថាត្រូវបាននិយាយថាជារបស់ក្សត្រិយ។

Verse 51

गांधारश्च निषादश्च वैश्यावर्द्धेन वै स्मृतौ । शूद्रत्वं विधिनार्द्धेन पतितत्वान्न संशयः ॥ ५० ॥

ក្នុង Smṛti បានបង្រៀនថា Gāndhāra និង Niṣāda ត្រូវបានរាប់ជាវೈśya តែពាក់កណ្តាល; តាមវិធានកំណត់ ពួកវាត្រូវបានរាប់ជាស៊ូទ្រ (Śūdra) ពាក់កណ្តាលផងដែរ—ហើយគ្មានសង្ស័យថាវាធ្លាក់ចូលស្ថានភាព ‘បាតិត’ (patita)។

Verse 52

ऋषभो मूर्छितवर्जितो धैवतसहितश्च पंचमो यत्र । निपतति मध्यमरागे स निषादं षाङ्जवं विद्यात् ॥ ५१ ॥

នៅក្នុង Madhyama-rāga ពេល Pañcama ចុះសូរ ដោយមាន Dhaivata រួមដំណើរ ហើយលះចោលចលនាមួរឆិត (mūrchita) នៃ Ṛṣabha—នោះគួរតែស្គាល់ថា Niṣāda នោះ ស្ថិតក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ Ṣāṅjava (ផ្អែកលើ Ṣaḍja)។

Verse 53

यदि पंचमो विरमते गांधारश्चांतरस्वरो भवति । ऋषभो निषादसहितस्तं पंचममीदृशं विद्यात् ॥ ५२ ॥

បើសូរ «បញ្ចម» (សូរទី៥) មិនត្រូវបានបន្លឺ នោះ «គន្ធារ» ក្លាយជាសូរចន្លោះ; ហើយ «ឫសភ» រួមជាមួយ «និសាទ» គួរយល់ថា ជាបញ្ចមតាមរបៀបនេះ។

Verse 54

गांधारस्याधिपत्येन निषादस्य गतागतैः । धैवतस्य च दौर्बल्यान्मध्यमग्राम उच्यते ॥ ५३ ॥

ដោយសារ «គន្ធារ» មានអធិបតីភាព ដោយសារ «និសាទ» ធ្វើចលនាទៅមក ហើយដោយសារ «ធៃវត» ក្លាយជាខ្សោយ ដូច្នេះហៅថា «មធ្យម-ក្រាម» (ប្រព័ន្ធសូរកណ្ដាល)។

Verse 55

ईषत्पृष्टो निषादस्तु गांधारश्चाधिको भवेत् । धैवतः कंपितो यत्र स षङ्गयाम ईरितः ॥ ५४ ॥

នៅពេល «និសាទ» ត្រូវបានប៉ះតែបន្តិច «គន្ធារ» ត្រូវលើកឲ្យលេចធ្លោ ហើយ «ធៃវត» ត្រូវបន្លឺដោយសំឡេងញ័រ—របៀបតន្ត្រីនេះត្រូវប្រកាសថា «សង្គយាម»។

Verse 56

अंतरस्वरसंयुक्तः काकलिर्यत्र दृश्यते । तं तु साधारितं विद्यात्पंचमस्थं तु कैशिकम् ॥ ५५ ॥

កន្លែងណាដែលសូរ «កាកលិ» ត្រូវបានឮរួមជាមួយសូរចន្លោះ (សូរខាងក្នុង) នោះគួរយល់ថា ជា «សាធារិត» (បម្លែង)។ ហើយបើដាក់លើសូរទី៥ នោះហៅថា «កៃសិក»។

Verse 57

कैशिकं भावयित्वा तु स्वरैः सर्वैः समंततः । यस्मात्तु मध्यमे न्यासस्तस्मात्कैशिकमध्यमः ॥ ५६ ॥

បន្ទាប់ពីបង្កើន «កៃសិក» ឲ្យពេញលេញដោយសូរទាំងអស់ជុំវិញ ព្រោះការសម្រាក (ន្យាស) របស់វាស្ថិតលើសូរ «មធ្យម» ដូច្នេះហៅថា «កៃសិក-មធ្យម»។

Verse 58

काकलिर्दृश्यते यत्र प्राधान्यं पंचमस्य तु । कश्यपः कैशिकं प्राह मध्यमग्रामसंभवम् ॥ ५७ ॥

នៅទីណាដែលសូរ «កាកលី» ត្រូវបានស្តាប់ឮ ហើយសូរ​ទីប្រាំ (pañcama) លេចធ្លោជាអធិបតី—កश्यបៈ បានប្រកាសថា របៀបនោះហៅ «កៃសិក» កើតពី «មធ្យម-ក្រាម» (ប្រព័ន្ធសូរ​មធ្យម)។

Verse 59

गेति गेयं विदुः प्राज्ञा धेति कारुप्रवादनम् । वेति वाद्यस्य संज्ञेयं गंधर्वस्य प्ररोचनम् ॥ ५८ ॥

អ្នកប្រាជ្ញដឹងថា «គេតិ» សំដៅលើអ្វីដែលត្រូវច្រៀង; «ធេតិ» សំដៅលើការប្រគំសិល្បៈដោយជំនាញ; និង «វេតិ» គួរយល់ថាជានាមនៃតន្ត្រីឧបករណ៍—ទាំងនេះជាធាតុដ៏រីករាយនៃ «គន្ធវ៌វ» (វិជ្ជាតន្ត្រីនិងការសម្តែង)។

Verse 60

सामवेदस्य स्वराणां सङ्गीतशास्त्रस्य स्वरेभ्यः तुलना । सामवेदः । सङ्गीतशास्त्रः । क्रुष्ट * । पञ्चमः । प्रथमः ॥ १ ॥

ឥឡូវនេះមានការប្រៀបធៀបសូរ​នៃសាមវេទ ជាមួយសូរ​ក្នុងសាស្ត្រតន្ត្រី៖ ក្នុងសាមវេទ សូរដែលត្រូវគ្នា ក្នុងប្រព័ន្ធទ្រឹស្តីតន្ត្រី ហៅថា «ក្រុស្ត» (Kruṣṭa)។ ក្នុងសាមវេទ វាហៅ «បញ្ចម» (Pañcama) ហើយក្នុងប្រព័ន្ធតន្ត្រី វាហៅ «ប្រថម» (Prathama)។

Verse 61

मध्यमः । द्वितीयः ॥ २ ॥

«មធ្យម» គឺជា «ទីពីរ»។

Verse 62

गान्धारः । तृतीयः ॥ ३ ॥

«គន្ធារ» គឺជា «ទីបី»។

Verse 63

ऋषभः । चतुर्थः ॥ ४ ॥

(នាម) ឥសភៈ (Ṛṣabha)។ (ទ្រង់ជា) សូរ​ទីបួន។

Verse 64

षड्जः । मन्द्रः ॥ ५ ॥

ឥឡូវនេះ៖ ិសដ្ជៈ (Ṣaḍja) — នៅក្នុង​មន្ទ្រ (mandra) សូរ​ទាប​ជ្រៅ។

Verse 65

धैवतः । अतिस्वार्यः ॥ ६ ॥

ធៃវតៈ (Dhaivata) — (ពេលបញ្ចេញ) ដោយសូរ​លើកខ្ពស់​ហួសកម្រិត។

Verse 66

निषादः । यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः । यो द्वितीयः स गांधारस्तृतीयस्त्वृषभः स्मृतः ॥ ५९ ॥

និសាទៈ (Niṣāda)៖ សូរ​ទីមួយ​ក្នុងការសាមគាន (ច្រៀងសាមន) គឺ​មធ្យម (madhyama) នៃ​វីណា; សូរ​ទីពីរ​ហៅ​ថា គន្ធារ (gāndhāra); និង​សូរ​ទីបី ត្រូវ​ចងចាំ​ថា ឥសភៈ (ṛṣabha)។

Verse 67

चतुर्थः षङ्ज इत्याहुः पंचमो धैवतो भवेत् । षष्ठो निषादो विज्ञेयः सप्तमः पंचमः स्मृतः ॥ ६० ॥

គេនិយាយថា សូរ​ទីបួន​ហៅ​ថា ិសដ្ជៈ (Ṣaḍja); សូរ​ទីប្រាំ​ក្លាយជា ធៃវតៈ (Dhaivata)។ សូរ​ទីប្រាំមួយ​ត្រូវ​ដឹង​ថា និសាទៈ (Niṣāda); និង​សូរ​ទីប្រាំពីរ ត្រូវ​ចងចាំ​ថា បញ្ចមៈ (Pañcama)។

Verse 68

षङ्जं मयूरो वदति गावो रंभंति चर्षभम् । अजाविके तु गांधारं क्रौंचो वदति मध्यमम् ॥ ६१ ॥

មយូរ​បន្លឺ​សូរ «សដ្ជ»; គោ​ហ៊ោ​ក្នុង​សូរ «ឫសភ»។ ចំពោះ​ពពែ និង​ចៀម មាន​សូរ «គន្ធារ» ហើយ​បក្សី​ក្រោញ្ច បន្លឺ «មធ្យម»។