Adhyaya 17
HarishchandraTruthSacrifice25 Shlokas

Adhyaya 17: The Birth of Atri’s Three Sons: Soma, Dattatreya, and Durvasa

अत्रिपुत्रत्रयोत्पत्तिः (Atriputratrayotpattiḥ)

Harishchandra

ជំពូកនេះពិពណ៌នាព្រះឥសី អត្រី និងអនុសូយា ធ្វើតបស្យាដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ព្រះត្រីមূર્તិ—ព្រះព្រហ្ម ព្រះវិស្ណុ និងព្រះសិវ—ពេញចិត្ត ហើយប្រទានពរ ឲ្យកើតកូនប្រុសបី៖ សោម (ចន្ទ្រ) ដត្តាត្រេយៈ និងទុರ್ವាសា។ កូនទាំងបីបង្ហាញអំណាច និងគុណធម៌ ដើម្បីគាំទ្រធម៌ និងព្រះធម៌។

Divine Beings

BrahmāViṣṇu (Hari)Rudra/ŚaṅkaraSoma (Candra)DattātreyaDurvāsā

Celestial Realms

Svarga

Key Content Points

Triadic lineage theology: Atri and Anasūyā become the locus for a threefold manifestation—Soma (brahmic), Dattātreya (vaiṣṇava), and Durvāsā (raudra).Cosmic function of Soma: Soma’s cool rays nourish vegetation and sustain vitality, establishing him as a prajāpati-like regulator of life processes.Yogic ethics in narrative form: Dattātreya’s apparent indulgence (woman, wine, music) serves as a didactic test of disciples’ discernment, framing non-attachment (asaṅga) versus external moralism.Rudra-aṃśa severity: Durvāsā is characterized as intolerant of disrespect and as a wandering ascetic adopting an ‘unmattā’ persona, embodying raudra discipline and punitive immediacy.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 17Birth of Soma Dattatreya DurvasaAtri Anasuya sonsDattatreya yoga non-attachmentSoma as Prajapati cool rays herbsDurvasa Rudra amsha

Shlokas in Adhyaya 17

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे अनसूयावरप्राप्तिर्नाम षोडशोऽध्यायः । सप्तदशोऽध्यायः । पुत्र उवाच ततो काले बहुतिथे द्वितीयो ब्रह्मणः सुतः । स्वभार्यां भगवानत्रिरनसूयामपश्यत ॥

ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីមារកណ្ឌេយបុរាណ» ក្នុងសន្ទនារវាងឪពុកនិងកូន បញ្ចប់ជំពូកទីដប់ប្រាំមួយ ដែលមានចំណងជើង «អនសូយា ទទួលបានពរ»។ ជំពូកទីដប់ប្រាំពីរ។ កូនបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់ពីពេលកន្លងទៅមួយរយៈ ព្រះឥសីអត្រី ដ៏គួរគោរព—កូនទីពីររបស់ព្រះព្រហ្មា—បានឃើញភរិយារបស់លោក អនសូយា។

Verse 2

ऋतुस्नातां सुचार्वङ्गीं लोभनीयॊत्तमाकृतिम् । सकामो मनसा भेजे स मुनिस्तामनिन्दिताम् ॥

ពេលឃើញនាងបានងូតទឹកបន្ទាប់ពីរដូវរបស់នាង មានអវយវៈស្រស់ស្អាត និងរូបរាងទាក់ទាញយ៉ាងខ្លាំង ឥសីនោះ—ពោរពេញដោយក្តីប្រាថ្នា—បានបង្វែរចិត្តទៅរកស្ត្រីបរិសុទ្ធគ្មានកំហុសនោះ។

Verse 3

तस्याभिध्यायतस्तान्तु विकारो योऽन्वजायत । तमेवोवाह पवनस्तिरश्चोर्ध्वञ्च वेगवान् ॥

នៅពេលគាត់កំពុងសមាធិ មានការប្រែប្រួលមួយ (រូបបង្ហាញ) កើតឡើងពីខ្លួនគាត់។ បន្ទាប់មក ខ្យល់លឿនបាននាំយករូបនោះទៅ ធ្វើចលនាទាំងទៅជាយ និងឡើងលើ។

Verse 4

ब्रह्मरूपञ्च शुक्लाभं पतमानं समन्ततः । सोमरूपं रजोपेतं दिशस्तं जगृहुर्दश ॥

រូបសភាវៈពណ៌ស ដូចព្រះព្រហ្ម ដែលធ្លាក់ចុះពាសពេញ បានក្លាយជារូបសោមៈ ដែលមានពណ៌រាជសលាយ។ ទិសទាំងដប់បានទទួលយកវា។

Verse 5

स सोमो मानसोजज्ञे तस्यामत्रेः प्रजापतेः । पुत्रः समस्तसत्त्वानामायुराधार एव च ॥

សោមៈនោះបានកើតពីចិត្តរបស់ព្រះប្រជាបតិ អត្រី។ គាត់បានក្លាយជាកូនរបស់អត្រី ជាគ្រឹះគាំទ្រអាយុកាលរបស់សត្វទាំងអស់។

Verse 6

तुष्टेन विष्णुना जज्ञे दत्तात्रेयो महात्मना । स्वशरीरात् समुत्पाद्य सत्त्वोद्रिक्तो द्विजात्तमः ॥

ដោយព្រះវិṣṇុ មហាត្មា ទ្រង់ពេញព្រះហឫទ័យ ដត្តាត្រេយៈបានកើត—បង្កើតពីរាងកាយរបស់ទ្រង់ផ្ទាល់—ជាព្រះទ្វិជៈដ៏ប្រសើរ មានសត្តវៈលេចធ្លោ។

Verse 7

दत्तात्रेय इति ख्यातः सोऽनसूयास्तनं पपौ । विष्णुरेवावतार्णोऽसौ द्वितीयोऽत्रेः सुतोऽभवत् ॥

គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ថា ដត្តាត្រេយៈ; គាត់បានបៅទឹកដោះពីទ្រូង អនសូយា។ ពិតប្រាកដ គាត់ជាព្រះវិṣṇុចុះមក (អវតារ) ហើយបានក្លាយជាកូនទីពីររបស់អត្រី។

Verse 8

सप्ताहात् प्रच्युतो मातुरुदरात् कुपितो यतः । हैहयेन्द्रमुपावृत्तमपराध्यन्तमुद्धतम् ॥

ក្រោយពីប្រាំពីរថ្ងៃ គាត់បានចេញពីផ្ទៃមាតា កើតមកដោយកំហឹង។ គាត់បានឃើញស្តេចហៃហយៈកំពុងចូលមក—ជាមនុស្សប្រមាថ និងអួតអាង។

Verse 9

दृष्ट्वात्रौ कुपितः सद्यो दग्धुकामः स हैहयम् । गर्भवासमहायास-दुःखामर्षसमन्वितः ॥

ពេលឃើញគាត់ កូនរបស់អត្រីក៏ខឹងឡើងភ្លាម ប្រាថ្នាចង់ដុតបំផ្លាញហៃហយៈនោះ។ គាត់ពោរពេញដោយការខឹងខាងក្នុង ដែលកើតពីទុក្ខលំបាក និងការឈឺចាប់ធំធេងនៃការស្នាក់នៅក្នុងផ្ទៃ។

Verse 10

दुर्वासास्तमसोद्रिक्तो रुद्रांशः समजायत । इति पुत्रत्रयं तस्याः जज्ञे ब्रह्मेशवैष्णवम् ॥

ទុរវាសា កើតមកពោរពេញដោយតមសៈ ជាផ្នែកមួយនៃរុទ្រៈ។ ដូច្នេះ សម្រាប់នាង (អណសូយា) កូនប្រុសបីរូបបានកើត—ជាអង្គភាពនៃ ព្រហ្មា ឥសៈ (សិវៈ) និង វិស្ណុ។

Verse 11

सोमो ब्रह्मभवद्विष्णुर्दत्तात्रेयो व्यजायत । दुर्वासाः शङ्करो जज्ञे वरदानाद्दिवौकसाम् ॥

សោមៈ ក្លាយជា (អង្គភាពនៃ) ព្រហ្មា; ដត្តាត្រេយៈ កើតមកជា វិស្ណុ។ ទុរវាសា កើតមកជា សង្ករៈ ដោយសារព្រះពរ ដែលទេវតា (divaukas) បានប្រទាន។

Verse 12

सोमः स्वरश्मिभैः शीतैर्वोरुधौषधिमानवान् । आप्याययन् सदा स्वर्गे वर्तते स प्रजापतिः ॥

សោមៈ ដោយកាំរស្មីត្រជាក់របស់គាត់ តែងតែបំប៉នសមុទ្រ រុក្ខជាតិឱសថ និងមនុស្ស។ ព្រះប្រជាបតិ នោះ ស្ថិតនៅស្ថានសួគ៌ជានិច្ច។

Verse 13

दत्तात्रेयः प्रजां पाति दुष्टदैत्यनिबर्हणात् । शिष्टानुग्रहकृच्चेति ज्ञेयश्चांशः स वैष्णवः ॥

ដត្តាត្រេយៈ ការពារប្រជាជន ដោយបំផ្លាញដៃត្យៈអាក្រក់ ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថា ជាអ្នកប្រទានព្រះគុណដល់អ្នកសុចរិត ដូច្នេះគួរយល់ថា ព្រះអង្គជាអំសៈវៃષ્ણវៈ នៃព្រះអម្ចាស់។

Verse 14

निर्दहत्यवमन्तारं दुर्वासा भगवानजः । रौद्रं समाश्रित्य वपुर्दृङ्मनोवाग्भिरुद्धतः ॥

ទុរវាសា—អជាតៈ និងគួរគោរព—ដុតបំផ្លាញអ្នកដែលប្រមាថព្រះអង្គ ដោយសន្មត់រូបដូចរុទ្រៈ មានកម្លាំងរហ័សរហួន តាមរយៈភ្នែក ចិត្ត និងពាក្យសម្តី។

Verse 15

सोमत्‍वं भगवानत्रैः पुनश्चक्रे प्रजापतिः । दत्तात्रेयोऽपि विषयान् योगास्थो बुभुजे हरिः ॥

ប្រជាបតិ បានប្រទានស្ថានភាពសោមៈ ម្តងទៀត ដល់អត្រីដ៏គួរគោរព; ហើយដត្តាត្រេយៈផងដែរ—ហរិ—នៅពេលស្ថិតក្នុងយោគៈ បានទទួលបទពិសោធន៍វត្ថុអារម្មណ៍ (តែបន្តស្ថិតក្នុងសមតុល្យយោគៈ)។

Verse 16

दुर्वासाः पितरं हित्वा मातरञ्चोत्तम व्रतम् । उन्मत्ताख्यं समाश्रित्य परिबभ्राम मेदिनीम् ॥

ទុរវាសា បោះបង់ឪពុកម្តាយរបស់ព្រះអង្គ ហើយទទួលយកវ្រតៈដ៏ប្រសើរ ដែលហៅថា «ឧន្មត្ត» ហើយបានដើរល្បាតលើផែនដី។

Verse 17

मुनिपुत्रवृतो योगी दत्तात्रेयोऽप्यसङ्गिताम् । अभीप्स्यमानः सरसि निममज्ज चिरं प्रभुः ॥

ដត្តាត្រេយៈ ជាយោគី ទោះបីត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយកូនប្រុសនៃឥសីក៏ដោយ ដើម្បីបណ្តុះអសក្តិភាព បានលិចខ្លួនក្នុងបឹងយូរណាស់ ព្រះអង្គដ៏មានអានុភាពនោះ។

Verse 18

तथापि तं महात्मानमतीव प्रियदर्शनम् । तत्यजुर्न कुमारास्ते सरसस्ती्रमाश्रिताः ॥

ទោះជាយ៉ាងណា ក្មេងយុវជនទាំងនោះ មិនបានបោះបង់បុរសមហាត្មា អ្នកគួរឲ្យចិត្តរីករាយក្នុងការមើលឃើញនោះឡើយ; ពួកគេនៅតែស្ថិតនៅលើច្រាំងបឹង។

Verse 19

दिव्ये वर्षशते पूर्णे यदा ते न त्यजन्ति तम् । तत्प्रीत्या सरसस्तीरे सर्वे मुनिकुमारकाः ॥

ពេលដែលរយៈពេលមួយរយឆ្នាំទេវតាបានកន្លងផុតទៅ ហើយពួកគេនៅតែមិនបោះបង់គាត់ នោះដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះពួកគេ កូនប្រុសរបស់ឥសីទាំងអស់នោះ ក៏នៅតែស្ថិតនៅជិតច្រាំងបឹង (ដូចរឿងបន្ត)។

Verse 20

ततो दिव्याम्बरधरां चारुपीननितम्बिनीम् । नारीमादाय कल्याणीमुत्तितार जलान्मुनिः ॥

បន្ទាប់មក ឥសីបានឡើងពីទឹក ដោយនាំមកជាមួយស្ត្រីមង្គលម្នាក់ ស្លៀកពាក់សម្លៀកបំពាក់សួគ៌ ស្រស់ស្អាត និងមានត្រគាកពេញលេញ។

Verse 21

स्त्रीसन्निकर्षाद्यद्येते परित्यक्ष्यन्ति मामिति । मुनिपुत्रास्ततोऽसङ्गी स्थास्यामिति विचिन्तयन् ॥

ដោយគិតថា «បើកូនប្រុសរបស់ឥសីទាំងនេះ បោះបង់ខ្ញុំ ព្រោះខ្ញុំជិតស្និទ្ធនឹងស្ត្រីម្នាក់» អ្នកមិនជាប់ពាក់ព័ន្ធនោះ បានសម្រេចថា «ដូច្នេះ ខ្ញុំនឹងនៅដដែល» ហើយបានពិចារណាដូច្នេះ។

Verse 22

तथापि तं मुनिसुता न त्यजन्ति यदा मुनिम् । ततः सह तया नार्या मद्यपानमथापिबत् ॥

ប៉ុន្តែ ពេលដែលកូនប្រុសរបស់ឥសីទាំងនោះ នៅតែមិនបោះបង់ឥសីនោះ នោះគាត់បានផឹកស្រា រួមជាមួយស្ត្រីនោះ។

Verse 23

सुरापानरतं ते न सभार्यं तत्यजुस्ततः । गीतवाद्यादिवनिताभोगसंसर्गदूषितम् ॥

ដូច្នេះ ពួកគេមិនបានបោះបង់គាត់ឡើយ ទោះបីគាត់ហាក់ដូចជាអ្នកលះបង់ខ្លួនក្នុងការផឹកស្រា ជាមួយភរិយារបស់គាត់—មនុស្សម្នាក់ដែលហាក់ដូចជាមានមលិនដោយការចូលរួមជាមួយស្ត្រី ការច្រៀង តន្ត្រី ឧបករណ៍តន្ត្រី និងសេចក្តីរីករាយផ្សេងៗ។

Verse 24

मन्यमाना महात्मानं पीतासवसविक्रियम् । नावाप दोषं योगीशो वारुणीं स पिबन्नपि ॥

ដោយគិតថាគាត់ជាមហាត្មា—ទោះបីត្រូវបានបម្លែងដោយការផឹកស្រាក៏ដោយ—ព្រះអម្ចាស់នៃយោគីទាំងឡាយ មិនបានទទួលកំហុសអ្វីឡើយ ទោះបីកំពុងផឹកវារុណី (ស្រា) ក៏ដោយ។

Verse 25

अन्तावसायिवेश्मान्तर्मातरिश्वा वसन्निव । सुरां पिबन् सपत्नीकस्तपस्तेपे स योगवित् । योगीश्वरश्चिन्त्यमानो योगिभिर्मुक्तिकाङ्क्षिभिः ॥

ដូចជាមាតរិស្វាន (វាយុ) ស្ថិតនៅក្នុងផ្ទះរបស់ចណ្ឌាលា/អ្នកក្រោមវណ្ណៈបំផុត ដូច្នោះដែរ អ្នកដឹងយោគៈនោះ បានអនុវត្តតបស្យា ទោះបីកំពុងផឹកស្រា ជាមួយភរិយារបស់គាត់ក៏ដោយ; ហើយព្រះអម្ចាស់នៃយោគីទាំងឡាយនោះ ត្រូវបានយោគីដែលប្រាថ្នាមុក្ខៈ សមាធិគិតគូរ។

Frequently Asked Questions

The chapter probes how spiritual realization (yogic asaṅga) can coexist with outwardly transgressive conduct, using Dattātreya’s staged proximity to wine, women, and entertainment to test whether observers judge by appearances or by inner intention and detachment.

It does not primarily develop a Manvantara chronology; instead, it strengthens purāṇic genealogical-theological mapping by presenting Atri’s line as a conduit for cosmic administration (Soma as sustainer) and divine-portion embodiment (vaiṣṇava and raudra manifestations).

This Adhyaya is outside the Devi Mahatmyam (Adhyayas 81–93). Its relevance is instead vamśa-focused: it anchors the Atri–Anasūyā lineage and articulates a triadic emanation model (brahma–vaiṣṇava–raudra) through Soma, Dattātreya, and Durvāsā.