Shloka 26
Udyoga Parva, Adhyaya 31 — Yudhiṣṭhira’s Instructions to Sañjaya
Peace Appeal and Five-Village Proposal
न त्वेव मन्ये पुरुषस्य कर्म संवर्तते सुप्रयुक्ते यथावत् । मातुः पितु: कर्मणाभिप्रसूत: संवर्धते विधिवद् भोजनेन,कहते हैं, केवल पुरुषार्थका अच्छे ढंगसे प्रयोग होनेपर भी वह उत्तम फल देनेवाला होता है, जैसे माता-पिताके प्रयत्नसे उत्पन्न हुआ पुत्र विधिपूर्वक भोजनादिद्वारा वृद्धिको प्राप्त होता है; परंतु मैं इस मान्यतापर विश्वास नहीं करता (क्योंकि इस विषयमें दैव ही प्रधान है)
sañjaya uvāca | na tveva manye puruṣasya karma saṃvartate suprayukte yathāvat | mātuḥ pituḥ karmaṇābhiprasūtaḥ saṃvardhate vidhivad bhojanena |
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ទោះបីជាការខិតខំរបស់មនុស្សត្រូវបានប្រើយ៉ាងល្អ និងត្រឹមត្រូវក៏ដោយ ខ្ញុំមិនគិតថាវាអាចទុំជាផលដែលចង់បានដោយខ្លួនវាតែមួយទេ។ កូនកើតឡើងដោយការខិតខំរបស់ម្តាយ និងឪពុកពិតមែន ប៉ុន្តែវាលូតលាស់បានតែពេលបានចិញ្ចឹមតាមវិធីគួរត្រូវ ដោយអាហារជាដើម។ ដូចគ្នានេះ ការខិតខំរបស់មនុស្សត្រូវការលក្ខខណ្ឌគាំទ្រដែលលើសពីអំណាចរបស់ខ្លួន; ក្នុងរឿងនេះ វាសនាគឺជាអ្វីសម្រេចចិត្ត»។
संजय उवाच
Educational Q&A
Sañjaya questions the sufficiency of human effort alone: even well-directed action does not automatically yield results unless supporting conditions align. The verse uses the analogy of a child—conceived through parents’ effort but growing only with proper nourishment—to suggest that outcomes depend on factors beyond personal control, with destiny (daiva) playing a dominant role.
In the Udyoga Parva’s deliberations leading toward war, Sañjaya reflects on causality and responsibility. He frames a philosophical point relevant to political and ethical decision-making: plans and exertions may be sound, yet success is not guaranteed, implying that unseen forces or destiny can override even competent human agency.