Shloka 23
राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
संजातमुपजीवन् स लभते सुमहत् फलम् | इसी प्रकार राष्ट्रका भी अधिक दोहन करनेसे वह दरिद्र हो जाता है; इस कारण वह कोई महान् कर्म नहीं कर पाता। जो राजा स्वयं रक्षामें तत्पर होकर समूचे राष्ट्रपर अनुग्रह करता है और उसकी प्राप्त हुई आयसे अपनी जीविका चलाता है, वह महान् फलका भागी होता है ।।
sañjātam upajīvan sa labhate sumahat phalam | āpad-arthaṃ ca niryāt dhanaṃ tv iha vivardhayet ||
ភីស្មាបានមានព្រះវាចា៖ «ព្រះមហាក្សត្រដែលរស់នៅតាមអ្វីដែលទទួលបានដោយសមរម្យ និងចិញ្ចឹមជីវិតដោយមិនបង្ខិតបង្ខំដកយកពីប្រជារាស្ត្រ នឹងទទួលបានផលដ៏មហិមា។ តែបើព្រះអង្គ “ដោះទឹកដោះ” រាជ្យលើសកម្រិត នគរនឹងក្លាយជាក្រីក្រ ហើយដោយហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនអាចសម្រេចកិច្ចការធំៗបានឡើយ។ ព្រះមហាក្សត្រដែលខិតខំការពារដោយខ្លួនឯង បង្ហាញព្រះគុណចំពោះរាជ្យទាំងមូល ហើយចិញ្ចឹមជីវិតពីចំណូលដែលមកដល់ដោយត្រឹមត្រូវ—ព្រះមហាក្សត្រនោះនឹងចែករំលែកគុណធម៌ដ៏ធំ។ ហើយសម្រាប់ពេលមានវិបត្តិ ក៏គួររក្សាទុក និងបង្កើនទ្រព្យសម្បត្តិទីនេះជាសន្សំផងដែរ»។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must not exploit the realm through excessive extraction; he should protect and support the people, live on rightful revenue, and maintain an emergency reserve. Ethical governance sustains prosperity and enables great works.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira about sound kingship: overtaxation impoverishes the kingdom, while protection, benevolence, and prudent treasury management bring lasting merit and stability.