Shloka 43
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
प्रगण्डी: कारयेत् सम्यगाकाशजननीस्तदा । आपूरयेच्च परिखां स्थाणुनक्रझषाकुलाम्
pragaṇḍīḥ kārayet samyag ākāśa-jananīs tadā | āpūrayec ca parikhāṃ sthāṇu-nakra-jhaṣākulām ||
ភីष្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «បន្ទាប់មក គួរឲ្យសាងសង់ ‘ប្រគណ្ឌី’ (pragaṇḍī)—វេទិកា និងសំណង់ការពារលើជញ្ជាំង—ឲ្យបានល្អ; ហើយធ្វើ ‘អាកាសជននី’ (ākāśa-jananī) គឺរន្ធតូចៗលើជញ្ជាំងសម្រាប់មើល និងបាញ់អាវុធ ឲ្យស្ថិតត្រឹមទីតាំងសមរម្យ។ គួរឲ្យបំពេញទឹកក្នុងខ្សាច់ជុំវិញជញ្ជាំងក្រៅ បញ្ចូលសសរដូចមួកមុតមានត្រីសូល និងដាក់ក្រពើជាមួយត្រីធំៗ។ ដូច្នេះទើបអាចដាក់យោធាវីរបុរសឲ្យយាមការពារ និងទប់ស្កាត់ការចូលមករបស់សត្រូវ»។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In rājadharma, protection of subjects is a primary duty; Bhīṣma teaches that a ruler should ensure layered, well-planned defenses—platforms for guards, controlled openings for observation and missile use, and moats with obstacles—so that security is maintained and aggression is deterred.
Bhīṣma is instructing on practical fort-defense: build pragaṇḍīs and ākāśa-jananī openings correctly, then strengthen the outer perimeter by filling the moat with water and adding dangerous impediments like spiked posts, crocodiles, and large fish.