Shloka 47
Yajña-bhāga-vyavasthā and the Pravṛtti–Nivṛtti Framework (यज्ञभागव्यवस्था तथा प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मविवेचनम्)
परीक्षेत तथा शिष्यानीक्षेत् कुलगुणादिभि: । “जैसे आगमें तपाने, काटने और कसौटीपर कसनेसे शुद्ध सोनेकी परख की जाती है, उसी प्रकार कुल और गुण आदिके द्वारा शिष्योंकी परीक्षा करनी चाहिये ।।
parīkṣeta tathā śiṣyān īkṣet kula-guṇādibhiḥ | yathāgnau tāpanāc chedanāt kaṣāyāṃ ca suvarṇasya śuddhiḥ parīkṣyate tathā kula-guṇādibhiḥ śiṣyāḥ parīkṣaṇīyāḥ | na niyojyāś ca vaḥ śiṣyā aniyoge mahābhaye |
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ចូរពិនិត្យសិស្សឲ្យម៉ត់ចត់ ដោយវាស់វែងតាមវង្សត្រកូល ចរិត និងគុណធម៌ផ្សេងៗ។ ដូចមាសសុទ្ធត្រូវសាកល្បងដោយដុតក្នុងភ្លើង កាត់ និងខាត់លើថ្មសាកល្បង ដូច្នោះដែរ សិស្សក៏គួរត្រូវបានសាកល្បងតាមវង្សត្រកូល ការប្រព្រឹត្ត និងគុណធម៌។ ហើយកុំដាក់សិស្សឲ្យធ្វើការមិនសមរម្យ ឬការងារដែលនាំមកនូវគ្រោះថ្នាក់ធំ។ ការបង្រៀននឹងឲ្យផលតាមបញ្ញា និងការខិតខំរបស់សិស្សនីមួយៗ ដូច្នេះចូរដឹកនាំពួកគេឲ្យឆ្លងកាត់វិបត្តិលំបាក និងស្វែងរកសេចក្តីសុខមង្គល។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A teacher must carefully assess a student’s character and suitability—like assaying gold—and must not involve students in improper or dangerously harmful undertakings; learning succeeds according to aptitude and effort, so guidance should aim at the student’s welfare.
In Bhishma’s instruction discourse in the Shanti Parva, he lays down ethical norms for pedagogy: how to evaluate disciples and what kinds of actions a teacher should never demand of them.