Shloka 12
राजधर्मः, दण्डनीतिः, कर्तृत्व-विचारः च
Royal Duty, Lawful Discipline, and the Question of Agency
व्यास उवाच ईश्वरो वा भवेत् कर्ता पुरुषो वापि भारत । हठो वा वर्तते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतम्,व्यासजीने कहा--भरतनन्दन! जो लोग मारे गये हैं, उनके वधका उत्तरदायित्व किसपर है? इस प्रश्नको लेकर चार विकल्प हो सकते हैं। (१) सबका प्रेरक ईश्वर कर्ता है? या (२) वध करनेवाला पुरुष कर्ता है? अथवा (३) मारे जानेवाले पुरुषका हठ (बिना विचारे किसी कामको कर डालनेका दुराग्रही स्वभाव) कर्ता है? अथवा (४) उसके प्रारब्ध कर्मका फल इस रूपमें प्राप्त होनेके कारण प्रारब्ध ही कर्ता है?
vyāsa uvāca | īśvaro vā bhavet kartā puruṣo vāpi bhārata | haṭho vā vartate loke karmajāṃ vā phalaṃ smṛtam ||
វ្យាសៈបានមានព្រះវាចាថា៖ «ឱ កូនចៅភារតៈ ក្នុងលោកនេះ អ្នកធ្វើ (កត្តា) នៃកម្មអាចយល់បានជា៤យ៉ាង៖ (១) ព្រះអម្ចាស់ជាអ្នកធ្វើ (២) មនុស្សជាអ្នកធ្វើ (៣) កម្លាំងចិត្តរឹងរូស ឬការប៉ិនប្រសប់ដោយមិនគិត (ហឋៈ) ជាអ្នកដំណើរការ ឬ (៤) ផលត្រូវចងចាំថា កើតពីកម្មរបស់ខ្លួន។ ដូច្នេះ ពេលមានការសម្លាប់ ការទទួលខុសត្រូវអាចវាស់វែងរវាងអំណាចទេវៈ ជម្រើសមនុស្ស ការទទូចដោយមិនពិចារណា និងការស成熟នៃកម្មអតីត»។
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa frames moral causality as a fourfold inquiry: divine governance (īśvara), human agency (puruṣa), impulsive obstinacy (haṭha), and karmic fruition (karmajā phala). The verse invites careful ethical analysis rather than a single, simplistic attribution of blame.
In Śānti Parva’s reflective discourse after the war, Vyāsa addresses a Bharata prince and sets up possible explanations for responsibility in acts like killing—preparing the ground for a deeper discussion on dharma, culpability, and the workings of karma.