Shloka 10
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मन: । यद्यदृश्यति मुज्चन् वै प्राणान् मैथिलसत्तम । वाताधिकयं भवत्येव तस्मात् तं न समाचरेत्
yājñavalkya uvāca | prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhārayen manaḥ | yadyadṛśyati muñcan vai prāṇān maithilasattama | vātādhikyaṃ bhavaty eva tasmāt taṃ na samācaret |
យាជ្ញវល្ក្យៈ បានមានព្រះវាចាថា៖ «ប្រាណាយាមៈ ប្រសិនបើអនុវត្តដោយ “សគុណ” គឺមានវត្ថុសមាធិជាក់លាក់ជាគន្លងគាំទ្រ នោះជួយឲ្យចិត្តឈរមាំក្នុងស្ថានភាព “និរគុណ” ដែលគ្មានលក្ខណៈ។ ប៉ុន្តែ ឱ មេធាវីក្នុងចំណោមជនម៉ៃថិលា ប្រសិនបើមនុស្សណាម្នាក់បញ្ចេញដង្ហើម (រេចនៈ) ដោយគ្មានទស្សនៈខាងក្នុងចំពោះទេវតាដែលកំណត់ (ឬគោលការណ៍ដឹកនាំ) នៅពេលបំពេញដង្ហើម និងដំណាក់កាលផ្សេងៗ នោះ “វាត” (ខ្យល់) នឹងកើនលើសក្នុងរាងកាយជាក់ជាមិនខាន។ ដូច្នេះ មិនគួរអនុវត្តប្រាណាយាមដែលខ្វះសមាធិឡើយ»។
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Breath-discipline should be joined to focused contemplation (saguṇa support) so that the mind can become steady in the attributeless (nirguṇa) state; doing prāṇāyāma mechanically, without meditative ‘vision’ or proper inner focus, is discouraged because it can cause imbalance (vāta aggravation) and fails to serve its spiritual purpose.
In a didactic exchange within Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs a Maithila interlocutor on correct yogic method: prāṇāyāma is presented as a means to stabilize the mind, but only when integrated with meditation; otherwise it is portrayed as potentially harmful and spiritually unproductive.