Shloka 96
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम् | परं नारायणात्मान निर्दद प्रकृते: परम्
prakṛtiṃ cāpyatikramya gacchaty ātmānam avyayam | paraṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvandvaṃ prakṛteḥ param | bharatanandana dharmātmā rājā yudhiṣṭhira |
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ នៅពេលអាត្មា (ជីវាត្មា) លើសលប់សូម្បីតែប្រក្រឹតិ (ធម្មជាតិវត្ថុ) វានឹងដំណើរទៅរកអាត្មាអមតៈ—អាត្មាខ្ពស់បំផុត ដែលសារសំខាន់ជានារាយណៈ—ឥតទ្វ័យ និងលើសប្រក្រឹតិ។ ឱ កូនចៅភារតៈ ឱ ព្រះរាជាយុធិṣ្ឋិរ ឧត្តមធម៌! ព្រះព្រហ្មបរមៈ អាត្មាខ្ពស់បំផុត នោះ ប្រែប្រួលពេញលេញលើគុណសត្ត្វិក រាជស និងតាមស ហើយលើគុណទាំងមូលនៃបុទ្ធិ មនៈ អាកាស វាយុ តេជៈ (ភ្លើង) ជល (ទឹក) និងបૃថ្វី (ដី)—ពិតជាលើសារធាតុទាំងអស់—ដោយអំណាចរបស់ព្រះអង្គ ខណៈដែលស្ថិតនៅក្នុងអ្នកដឹងវាល (ក្សេត្រជ្ញៈ/ជីវាត្មា) ទាំងអស់។ ដូចសិស្សដើរតាមក្រោយគ្រូដែរ មនៈ អិន្ទ្រិយៈ និងកម្មល្អអាក្រក់ ក៏ដើរតាមក្រោយជីវាត្មាដែរ។ នៅពេលអាត្មាចាកចេញ ដោយទុកអិន្ទ្រិយៈ និងប្រក្រឹតិចោល វានឹងសម្រេចដល់បរមាត្មាអមតៈមានរូបនារាយណៈ នោះ—លើសម៉ាយា និងមិនត្រូវប៉ះពាល់ដោយគូប្រឆាំងទាំងឡាយ។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is described as the self’s transcendence of Prakṛti and the senses, culminating in realization/attainment of the imperishable Supreme—Nārāyaṇa—who is beyond the guṇas and all dualities. Ethical causality (śubha-aśubha karma) follows the embodied self, so freedom requires going beyond identification with mind, senses, and material nature.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues his post-war teaching to King Yudhiṣṭhira, explaining the metaphysical structure of reality (guṇas, elements, mind/intellect) and how the jīva is accompanied by mind, senses, and karma, until—through transcendence—it reaches the Supreme Nārāyaṇa, beyond māyā and duality.