Shloka 95
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
मनो<नु याति क्षेत्रज्ञ कर्मणी च शुभाशुभे । शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च त॑ प्रभो
mano 'nu yāti kṣetrajñaḥ karmaṇī ca śubhāśubhe | śiṣyā iva mahātmānam indriyāṇi ca taṁ prabho bharatanandana dharmātmā rājā yudhiṣṭhira |
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់ ឱ អ្នករីករាយនៃវង្សភារតៈ—ឱ ព្រះរាជាយុធិષ્ઠិរ អ្នកមានធម៌—ពេលអ្នកដឹងវាល (ជីវៈ) ធ្វើដំណើរទៅមុខ មនសក៏ដើរតាមក្រោយវា ហើយអិន្ទ្រីយទាំងឡាយក៏ដូចគ្នា ព្រមទាំងកម្មល្អ និងអាក្រក់។ ដូចសិស្សដើរតាមក្រោយគ្រូដ៏មានមហាត្មា មនស អិន្ទ្រីយ និងសំណល់នៃកម្ម ក៏តាមក្រោយជីវៈដែរ»។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that the conscious self (kṣetrajña/jīva) is the principal traveler, and that mind, senses, and the moral momentum of good and evil actions accompany it—implying personal responsibility and continuity of ethical consequences beyond a single moment or life.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs King Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented philosophy. Here he explains how the inner faculties (mind and senses) and one’s accumulated actions ‘follow’ the embodied self, using the simile of disciples following a teacher.