Shloka 16
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वमेकगुणं पुन: । मार्ग विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्षणे तथा
dviguṇaṁ ca rajo jñātvā sattvam ekaguṇaṁ punaḥ | mārgaṁ vijñāya tattvena pralaye prekṣaṇe tathā ||
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ដោយដឹងថា «រាជស» មានពីរភាគ ហើយ «សត្តវ» មានតែមួយតាមសភាពដើម ហើយដោយស្គាល់ផ្លូវពិតតាមតថភាព ព្រមទាំងគោលការណ៍នៃការលាយរលំ (ប្រល័យ) និងវិន័យនៃការមើលឃើញខាងក្នុង (ការពិនិត្យសមាធិ) មនុស្សនោះអាចវិនិច្ឆ័យវត្ថុអារម្មណ៍ទាំងឡាយជាមួយនឹងកំហុសរបស់វា ហើយឆ្ពោះទៅកាន់មោក្សៈដោយចំណេះដឹងត្រឹមត្រូវ។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes discriminative knowledge of the guṇas—especially the structure of rajas and sattva—and insists that liberation-oriented practice depends on grasping the true path along with the principles of dissolution (pralaya) and contemplative inner examination (prekṣaṇa).
In Śānti Parva, Bhishma continues his post-war instruction to Yudhishthira, shifting from external duties to inner disciplines: analysis of nature (guṇas), correct discernment of the path, and contemplative insight that supports renunciation and liberation.