Shloka 15
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
षड्गुणं च मनो ज्ञात्वा नभ: पञ्चगुणं तथा । बुद्धि चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्न त्रिगुणं तथा
ṣaḍguṇaṃ ca mano jñātvā nabhaḥ pañcaguṇaṃ tathā | buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaś ca triguṇaṃ tathā ||
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ដោយយល់ថា ចិត្តមានគុណប្រាំមួយ អាកាស (ākāśa) មានគុណប្រាំ ពុទ្ធិមានគុណបួន ហើយតមស—ភាពងងឹត/អវិជ្ជា—មានគុណបី អ្នកដែលដឹងរចនាសម្ព័ន្ធជាលំដាប់នៃគុណទាំងនេះ នឹងទទួលបានការយល់ឃើញដែលចេះវិនិច្ឆ័យអំពីធាតុផ្សំនៃបទពិសោធន៍។ ការយល់ឃើញដូចនេះ គាំទ្រការមិនជាប់ចិត្តចំពោះវត្ថុអារម្មណ៍ និងធ្វើឲ្យអ្នកស្វែងរកមានស្ថេរភាពលើផ្លូវដែលនាំឲ្យលើសពីភាពច្របូកច្របល់ ទៅរកមោក្ខៈ»។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches analytical discernment: by classifying mind, space, intellect, and tamas according to their respective sets of qualities, a seeker learns to distinguish the layers of experience and loosen attachment to sense-objects—an aid to liberation-oriented knowledge (jñāna) in Sāṅkhya-Yoga.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues his philosophical exposition to the king, presenting a compact schema of how different inner and elemental principles are understood through their ‘qualities,’ as part of a broader teaching on knowledge and release.