Shloka 21
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
अतो गुह्ुतरार्थ तदध्यात्ममतिमानुषम् | यत् तन्महर्षिभिदर्दृष्ट वेदान्तेषु च गीयते
ato guhūtarārtha tad adhyātmamatimānuṣam | yat tan maharṣibhir dṛṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate || yat tu santāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet | pravṛttaṃ raja ity evaṃ tatra cāpy upalakṣayet ||
វ្យាសៈបានមានព្រះវាចា៖ ដូច្នេះ តាមសំណួររបស់អ្នក ខ្ញុំនឹងបង្រៀនប្រាជ្ញាអាត្មៈដែលលាក់លៀម និងល្អិតល្អន់ជាងនេះ—ចំណេះដឹងលើសលប់លើមនុស្សធម្មតា ដែលមហាឥសីបានសម្រេចដោយបទពិសោធន៍ផ្ទាល់ ហើយត្រូវបានសរសើរនៅក្នុងវេដាន្ត គឺឧបនិសដ។ ហើយពេលណាមានសភាពទុក្ខក្តៅក្រហាយ ឬការរំខានដុតដាល កើតឡើងក្នុងរាងកាយ ឬក្នុងចិត្ត គួរទទួលស្គាល់ថា នៅទីនោះ រាជស (rajas) កំពុងត្រូវបានជំរុញឲ្យដំណើរការ។
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa frames his instruction as a deeper adhyātma (inner, Self-oriented) doctrine validated by seers and echoed in the Upaniṣads, then gives a practical diagnostic: distressful agitation in body or mind is a sign that rajas—the restless, passionate guṇa—has become active.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa responds to a questioner by promising a more esoteric spiritual teaching and immediately begins explaining how to recognize the play of the guṇas in lived experience, starting with the mark of rajas.