Shloka 15
Adhyāya 241: Guṇa-sṛṣṭi, Kṣetrajña-sākṣitva, and Śama through Ātma-jñāna (गुणसृष्टिः, क्षेत्रज्ञसाक्षित्वं, शमः)
विद्यामयो<न्य: पुरुषस्तात कर्ममयो5पर: । विद्धि चन्द्रमसं दर्शे सूक्ष्म्पा कलया स्थितम्
vidyāmayo 'nyaḥ puruṣas tāta karmamayo 'paraḥ | viddhi candramasaṁ darśe sūkṣmāṁ kalayā sthitam ||
ភីស្មៈ «កូនអើយ មនុស្សដែលកើតពីវិជ្ជា (ចំណេះដឹង) គឺមួយប្រភេទ; មនុស្សដែលកើតពីកម្ម—ជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងកម្ម និងផលកម្ម—គឺមួយប្រភេទផ្សេងទៀត។ ចូរយល់ដោយឧទាហរណ៍ព្រះចន្ទ៖ នៅយប់អមាវាស្យា វានៅសល់តែស្នាមស្តើងល្អិតប៉ុណ្ណោះ។ ដូច្នេះដែរ នេះជាស្ថានភាពរបស់អ្នកដែលជាប់នឹងកម្ម—ពួកគេត្រូវវិលវល់ក្នុងចក្រវាលនៃការថយចុះ និងការកើនឡើង (ខាត និងចំណេញ) មិនបានសម្រាកក្នុងភាពមាំមួនដែលកើតពីវិជ្ជាពិតឡើយ»។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma distinguishes two orientations of human life: one grounded in knowledge (vidyā), which tends toward inner steadiness and clarity, and another dominated by action with attachment to results (karma), which keeps a person moving through alternating states of increase and decrease—gain and loss, rise and fall.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma addresses the listener (Yudhishthira) and uses a natural image—the moon reduced to a barely perceptible portion on the new-moon night—to illustrate how the action-bound person remains caught in fluctuating conditions, unlike the knowledge-formed person.