Shloka 49

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

Devanagari script

सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम

Transliteration

sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogake ye doṣāḥ kāmaḥ krodhaḥ lobhaḥ bhayaṃ pañcamaś ca svapnaḥ—ete pañca doṣān pūrṇatayā ucchedayet | eṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum śaknoti |

Translation

ព្រះវ្យាសមានព្រះបន្ទូលថា៖ ដោយការបណ្តុះបណ្តាលសត្តវៈ (គុណសុទ្ធសាធ) បុរសមានចិត្តមាំមួនក៏សមរម្យអាចកាត់ផ្តាច់ការងងុយដេកលើសលប់បាន។ អ្នកប្រាជ្ញបានប្រកាសថា មានទោសប្រាំដែលរារាំងយោគៈ គឺ កាមៈ កោធៈ លោភៈ ភ័យៈ និងទីប្រាំ ស្វប្នៈ (សុបិន/ភាពវង្វេងពាក់ព័ន្ធនឹងដេក)។ គួរតែដកឫសទោសទាំងប្រាំនេះឲ្យអស់សព្វ។ ក្នុងនោះ កោធៈត្រូវឈ្នះដោយសមៈ គឺការគ្រប់គ្រងចិត្តឲ្យស្ងប់; កាមៈត្រូវបរាជ័យដោយបោះបង់សង្កల్పៈ និងការចង់បានដែលបង្ខំ; ហើយដោយការពឹងផ្អែកលើសត្តវៈជាបន្តបន្ទាប់ បុរសមានធម៌មាំមួនអាចឈ្នះការទាញទ្រាន់នៃដេក និងភាពធ្ងន់ធ្ងរ។

Word by Word

• {'sattva-saṃsevana': 'cultivation/association with sattva

• nurturing clarity, balance, and purity', 'dhīra': 'steadfast, self-possessed, resolute person', 'nidrā': 'sleep

• also lethargy and dullness that obstructs practice', 'ucchettum / uccheda': 'to cut off, uproot, eradicate', 'vidvān': 'the wise, learned person', 'yoga': 'discipline of inner integration

• meditative and ethical practice', 'doṣa': 'fault, defect, obstacle', 'kāma': 'desire, craving, sensual/egoic impulse', 'krodha': 'anger, wrath', 'lobha': 'greed, grasping', 'bhaya': 'fear, anxiety', 'svapna': 'dream

• here linked with sleep and dream-born distraction', 'śama': 'calmness

• restraint', 'manonigraha': 'control/discipline of the mind', 'saṅkalpa-tyāga': 'abandoning (compulsive) resolve/intentions

• renunciation of craving-driven plans', 'parājayet / jayet': 'should defeat / should conquer', 'sattva-guṇa': 'the quality of clarity, light, harmony'}

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

• Vyāsa

Educational Q&A

What is the core teaching?

Yoga is hindered by five inner defects—desire, anger, greed, fear, and dream/sleep-born distraction. They must be uprooted: anger through śama (mental restraint), desire through saṅkalpa-tyāga (renouncing craving-driven intentions), and lethargy/sleep through sustained cultivation of sattva.

What is happening in the narrative?

In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline. The focus is not external action but ethical-psychological training: identifying obstacles to yogic steadiness and prescribing concrete methods to overcome them.