Shloka 5
श्रीशक्रसंवादः — The Dialogue of Śrī
Lakṣmī) and Śakra (Indra
त्यागश्न संनतिश्वैव शिष्यते तप उत्तमम् | सदोपवासी च भवेद् ब्रह्मचारी सदा भवेत्,उनके मतमें तो त्याग और विनय ही उत्तम तप है। इनका पालन करनेवाला मनुष्य नित्य उपवासी और सदा ब्रह्मचारी है
tyāgaś ca namatiś caiva śiṣyate tapa uttamam | sadopavāsī ca bhaved brahmacārī sadā bhavet ||
ភីष្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ការលះបង់ និងភាពទន់ភ្លន់ (វិន័យ) តែប៉ុណ្ណោះ ត្រូវបានបង្រៀនថាជាតបៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ អ្នកណាអនុវត្តវាដោយពិតប្រាកដ នោះក្នុងន័យខាងក្នុង គឺដូចជាអ្នកតមអាហារជានិច្ច និងស្ថិតក្នុងព្រហ្មចរិយៈជានិច្ច—ព្រោះអារម្មណ៍ត្រូវបានទប់ស្កាត់ ហើយអហង្គារ ត្រូវបានបន្ថយ។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The highest tapas is not mere physical hardship but inner discipline: renunciation (tyāga) and humility (vinaya/namati). Practicing these makes one ‘always fasting’ and ‘always brahmacārī’ in the ethical sense—because desire, pride, and indulgence are continually restrained.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma after the war, Bhīṣma teaches Yudhiṣṭhira about true austerity and virtue, redefining tapas as moral and psychological self-mastery rather than external ritual alone.