Shloka 43
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
सृजते हि गुणान् सच्चं क्षेत्रज्ञ: परिपश्यति । सम्प्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुव:,बुद्धि गुणोंकी सृष्टि करती है और आत्मा साक्षी बनकर देखता रहता है। उन बुद्धि और आत्माका यह संयोग अनादि है
sṛjate hi guṇān satyaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati | samprayogas tayor eṣa sattva-kṣetrajñayor dhruvaḥ ||
ភីष្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ពុទ្ធិ (សត្តវៈ/ឧបករណ៍ខាងក្នុង) បង្កើតរបៀបរបប និងសកម្មភាពនៃគុណទាំងឡាយ; ចំណែកឯ ក្សេត្រជ្ញៈ—អាត្មា—គ្រាន់តែជាសាក្សី មើលឃើញដោយការយល់ដឹងច្បាស់លាស់។ សម្ព័ន្ធរវាងទាំងពីរ—អាត្មាសាក្សី និងចិត្តដែលទទួលគុណ—នេះ ជាអចិន្ត្រៃយ៍ និងអនាទិ; ពីសម្ព័ន្ធនេះហើយ កើតមានបទពិសោធន៍នៃការធ្វើការ និងផលកម្ម ទោះអាត្មាខ្លួនឯងនៅតែជាអ្នកមើលដាច់ដោយឡែកក៏ដោយ។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The mind/intellect (sattva/buddhi) generates the guṇas and their operations, while the Self (kṣetrajña) remains a witnessing consciousness. Understanding this distinction supports ethical clarity: one should restrain and purify the inner instrument rather than misidentify the Self as the doer.
In the Śānti Parva’s instruction, Bhīṣma explains a Sāṅkhya-style analysis to Yudhiṣṭhira: experience arises from the association of the witnessing Self with the guṇa-constituted inner instrument. This frames moral life as the management of guṇas while pursuing liberation through discernment.