Shloka 78
Vyāghra–Gomāyu Saṃvāda (व्याघ्रगोमायु संवाद) — Testing Character Beneath Appearances
परिक्षीणाश्न लुब्धाश्न क्रुद्धा भीता: प्रतारिता: । हृतस्वा मानिनो ये च त्यक्तादाना महेप्सव:,“जो अपने पदसे गिरा दिये जानेके कारण असंतुष्ट हों, अपमानित किये गये हों, जो स्वयं राजासे पुरस्कृत होकर दूसरोंके द्वारा कलंक लगाये जानेके कारण उस आदरसे वंचित कर दिये गये हों, जो क्षीण, लोभी, क्रोधी, भयभीत और धोखेमें डाले गये हों, जिनका सर्वस्व छीन लिया गया हो, जो मानी हों, जिनकी आय छिन गयी हो, जो महत्त्वपूर्ण पद पाना चाहते हों, जिन्हें सताया गया हो, जो किसी राजापर आनेवाले संकटसमूहकी प्रतीक्षा कर रहे हों, छिपे रहते हों और मनमें कपटभाव रखते हों, वे सभी सेवक शत्रुओंका काम बनानेवाले होते हैं
parikṣīṇāś ca lubdhāś ca kruddhā bhītāḥ pratāritāḥ | hṛtasvā mānino ye ca tyaktadānā mahepsavaḥ ||
ភីṣ្មា បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ អ្នកបម្រើដែលអស់កម្លាំង ក្លាយជាលោភលន់ ខឹងក្រហាយ ភ័យខ្លាច និងត្រូវបោកបញ្ឆោត; អ្នកដែលទ្រព្យសម្បត្តិទាំងមូលត្រូវគេដកហូត; អ្នកដែលមានមោទនភាព; អ្នកដែលត្រូវដកហូតរង្វាន់សមគួរ; និងអ្នកដែលប្រាថ្នាតំណែងខ្ពស់—បុរសបែបនេះ បើនៅបន្តបម្រើ ក៏ជាញឹកញាប់ក្លាយជាឧបករណ៍របស់សត្រូវ។ សេចក្តីព្រមានគឺថា អ្នកគ្រប់គ្រងត្រូវចេះពិនិត្យឃើញការខឹងខាង និងមហិច្ឆតាដែលមិនបានបំពេញនៅក្នុងអ្នកពឹងពាក់ ព្រោះវាជាគ្រាប់ពូជនៃការក្បត់ និងការបរាជ័យនយោបាយ។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king should be vigilant about retainers whose inner state is marked by deprivation, humiliation, fear, anger, greed, deception, or frustrated ambition; such conditions often turn a dependent into a conduit for hostile forces. Sound governance requires not only rewarding merit but also preventing the buildup of resentment that leads to betrayal.
In the Shanti Parva’s instruction on raja-dharma, Bhishma advises Yudhishthira about political dangers within one’s own establishment. This verse lists categories of discontented or destabilized servants and warns that they commonly end up serving an enemy’s interests.