Shloka 23
वर्मभिश्व तथानीकैव्यवरकीर्णा वसुंधरा । वहाँ चूर-चूर हुए चक्कों, टूटे हुए उत्तमोत्तम आयुधों, टूक-टूक हुए धुरों, खण्डित हुए ईषादण्डों और बन्धुरों, मथे गये हाथियों, तोड़कर गिराये हुए ध्वजों, छिन्न-भिन्न कवचों और विनष्ट हुए सैनिकोंकी लाशोंसे वहाँकी पृथ्वी पट गयी थी || २१-२२ ह ।।
varmabhiś ca tathānīkaiḥ vyavakīrṇā vasuṃdharā | tatra cūrṇa-cūrṇīkṛtaiḥ cakraiḥ, ṭuṭitaiḥ uttamottamaiḥ āyudhaiḥ, ṭūkī-kṛtaiḥ dhuraiḥ, khaṇḍitaiḥ īṣādaṇḍaiḥ ca bandhuraiḥ, mathitaiḥ hastibhiḥ, bhittvā pātitaiḥ dhvajaiḥ, chinna-bhinnaiḥ kavacaiḥ ca vinaṣṭa-sainika-śavair tatra pṛthivī paṭitā iva babhūva || sragbhir ābharaṇaiḥ vastraiḥ anukarṣaiḥ ca, māriṣa ||
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ផែនដីនៅទីនោះត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយអាវក្រោះ និងកងទ័ពដែលបែកខ្ទេចរាយប៉ាយ។ ដីនោះដូចជាត្រូវបានព្រំដោយសំណល់សង្គ្រាម—កង់បែកជាបំណែកៗ អាវុធល្អបំផុតបាក់បែក យ៉ុកបែកស្រាំ ដំបង និងគ្រឿងភ្ជាប់បាក់ខ្ទេច ដំរីត្រូវកិនបំបាក់ក្នុងការប៉ះទង្គិច ទង់បដាត្រូវបានទាញទម្លាក់ និងបោះចោល អាវក្រោះរហែកជាចំណិតៗ ហើយសាកសពទាហានដែលដួលស្លាប់រាយពេញវាល។ វាជាទិដ្ឋភាពដ៏ត្រជាក់ចិត្តនៃតម្លៃសីលធម៌នៃសង្គ្រាម—ទីដែលសមត្ថភាព និងមោទនភាពសុទ្ធតែបញ្ចប់ដោយវិនាស ហើយសមរភូមិផ្ទាល់ក៏ក្លាយជាសាក្សីនៃការបំផ្លាញ នៅពេលធម៌ត្រូវប្រកួតប្រជែងដោយអាវុធ។
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the impermanence of martial glory and the ethical weight of war: even the finest weapons, armour, and proud standards end as debris, while the earth is covered with the fallen. It invites reflection on how conflict—though framed within kṣatriya-duty—inevitably produces suffering and ruin.
Sanjaya reports to Dhṛtarāṣṭra a vivid scene from the battlefield: the ground is littered with shattered chariot parts, broken weapons, torn armour, toppled banners, mangled elephants, and the bodies of slain soldiers—an image of the battle’s intensity and aftermath.