Shloka 61
Arjuna’s Advance toward Bhīṣma; The Gāṇḍīva’s Signal and the Armies’ Convergence (भीष्माभिमुखगमनम् — गाण्डीवनिर्घोष-ध्वजवर्णनम्)
परिपेतु: सुसंरब्धाश्षतुर्वष्टा श्वतुर्दिशम् । महाबली राक्षसोंद्वारा प्रेरित अन्यान्य दिग्गज भी जिनके चार-चार दाँत थे, अत्यन्त कुपित हो चारों दिशाओंमें टूट पड़े |। ६० हू ।। भगदत्तस्य तं नागं विषाणैरभ्यपीडयन्,वे सब-के-सब भगदत्तके हाथीको अपने दाँतोंसे पीड़ा देने लगे। वह बाणोंसे बहुत घायल हो चुका था; अतः इन हाथियोंद्वारा पीड़ित होनेपर वेदनासे व्याकुल हो बड़े जोर- जोरसे चीत्कार करने लगा। उसकी आवाज इन्द्रके वज्रकी गड़गड़ाहटके समान जान पड़ती थी
sañjaya uvāca | paripetuḥ susaṃrabdhāś caturdaṃṣṭrāś caturdiśam | mahābalī rākṣasair dvārā preritā anyāny diggajāḥ | bhagadattasya taṃ nāgaṃ viṣāṇair abhyapīḍayan | te sarve bhagadattasya hastinaṃ dantair pīḍayām āsuḥ | sa bāṇair bahuviddhaḥ san ebhir gajaiḥ pīḍitaḥ vedanābhibhūto mahānādaṃ cakāra | tasya śabda indrasya vajragarjitasamaḥ pratibhāti |
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដោយកំហឹងឆេះឆួល និងត្រូវបានជំរុញឲ្យឆ្កួតសង្គ្រាម ដំរីមានភ្លុកបួនបានរត់បុកបែកចេញទៅទិសទាំងបួន តាមការញុះញង់របស់រាក្សសដ៏មហាបល។ ពួកវាប្រើភ្លុក និងស្នែងសង្កត់លើដំរីរបស់ភគទត្ត ធ្វើឲ្យវារងទុក្ខវេទនាពីគ្រប់ទិស។ ដំរីធំនោះត្រូវព្រួញចាក់រួចហើយជាច្រើន; ពេលត្រូវដំរីផ្សេងៗវាយសង្កត់បន្ថែម វាក៏ស្រែករំពងខ្លាំងដោយវេទនា—សំឡេងដូចរន្ទះវជ្រៈរបស់ឥន្ទ្រ។
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how rage and external incitement can turn strength into cruelty, producing widespread suffering. In the Mahābhārata’s ethical horizon, battlefield prowess is not celebrated in isolation; it is shown alongside its cost—pain, loss of control, and the dehumanizing momentum of war.
Sañjaya describes a surge of war-elephants—four-tusked and maddened—driven by rākṣasas, charging in all directions and attacking Bhagadatta’s elephant. Already wounded by arrows, Bhagadatta’s elephant is further tormented by tusks and horns and roars in agony, its cry likened to Indra’s thunder.