Shloka 7
Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)
अव्यक्तादि विशेषान्तं सहस्थावरजड्रमम् । सूर्यचन्द्रप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम्
avyaktādi-viśeṣāntaṁ saha-sthāvara-jaḍa-dramam | sūrya-candra-prabhā-lokaṁ graha-nakṣatra-maṇḍitam | idaṁ jagad ekaṁ brahma-vanaṁ | avyakta-prakṛtir asyādaḥ | pañca-mahābhūta-daśendriyāṇi caikaṁ mana iti ṣoḍaśa-viśeṣaiḥ asya vistāraḥ | idaṁ carācara-prāṇibhir pūrṇam | sūrya-candrādi-prakāśaiḥ prakāśitam | graha-nakṣatraiḥ suśobhitam | nadī-parvata-saṅghaiḥ sarvato vibhūṣitam | nānā-vidha-jalaiḥ sadālaṅkṛtam | etat sarva-bhūtānāṁ jīvanaṁ sarva-prāṇināṁ ca gatiḥ | asmin brahma-vane kṣetrajñaś carati |
វាយុបាននិយាយថា៖ «សកលលោកនេះជាព្រៃតែមួយនៃព្រហ្ម។ ដើមកំណើតរបស់វាគឺប្រក្រឹតិដែលមិនបង្ហាញ (អវ្យក្ត) ហើយការពង្រីករបស់វាទៅដល់តត្ត្វៈច្បាស់លាស់—ធាតុធំប្រាំ ឥន្ទ្រីយ៍ដប់ និងចិត្តមួយ—សរុបដប់ប្រាំមួយ។ វាពោរពេញដោយសត្វចល័ត និងអចល័ត។ វាត្រូវបានបំភ្លឺដោយពន្លឺព្រះអាទិត្យ និងព្រះចន្ទ ហើយត្រូវបានតុបតែងដោយភព និងក្រុមផ្កាយ។ វាស្រស់ស្អាតគ្រប់ទិសដោយក្រុមទន្លេ និងភ្នំ ហើយតែងតែអលង្ការដោយទឹកជាច្រើនប្រភេទ។ នេះជាជីវិតរបស់សត្វទាំងអស់ និងជាផ្លូវដំណើររបស់សត្វលោកទាំងមូល។ ក្នុងព្រៃព្រហ្មនេះ ក្សេត្រជ្ញៈ (អាត្មាដឹង) វង្វេងដើរទៅមក។»
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse presents the cosmos as a ‘forest of Brahman’: an all-encompassing field arising from unmanifest Prakṛti and structured through key principles (elements, senses, mind). Within this vast, ornamented universe, the kṣetrajña—the conscious self—moves as an experiencer/witness, pointing toward self-knowledge and discernment between consciousness and nature.
Vāyudeva is instructing the listener by describing the universe in a vivid, poetic cosmological image. He reframes the world’s diversity (sun, moon, stars, rivers, mountains, beings) as a single coherent domain, preparing a philosophical reflection on the self (kṣetrajña) that traverses and experiences this ‘field’.