Adhyaya 77
गोमहात्म्य-प्रश्नोत्तरम् (Saudāsa–Vasiṣṭha on the Purifying Power of Cows)
Upa-parva: Dāna-Dharma Anuśāsana (Instruction on Gifts and Merit)
Bhīṣma recounts an earlier dialogue: King Saudāsa (Ikṣvāku lineage) approaches the sage Vasiṣṭha, described as an accomplished and widely revered purohita, and asks what is called the most purifying (pavitra) in the three worlds—something whose constant remembrance yields superior merit. Vasiṣṭha responds by articulating a doctrinal praise of cows: they are portrayed as foundational supports of beings, a source of auspiciousness, continuity (past and future), nourishment, and a stable locus where gifts do not perish. The chapter links cows to yajña-structures—havis, svāhā/vāṣaṭ formulas, and the fruit of sacrifice—asserting their ongoing ritual utility at morning and evening offerings. It then outlines a merit logic of cow-gifts: donations of one, ten, a hundred, or a thousand cows are declared comparable in fruit, while specific prestigious gifts (e.g., a kapilā cow with calf and suitable accoutrements, or a bull to a learned recipient) are associated with prosperity and favorable outcomes. The discourse also prescribes reverential practices—remembering and praising cows, offering salutations at dawn and dusk, avoiding contempt, and invoking cow-remembrance in fear or ominous dreams—culminating in a phalaśruti-like assurance that such remembrance confers protection in difficult circumstances.
Chapter Arc: दानधर्म के उपाख्यान में ब्रह्मा–इन्द्र संवाद खुलता है: दूसरों की गाय चुराकर दान/विक्रय करने, या गोहिंसा करने का दोष कितना भयावह है—और गोदान किस प्रकार कुलों का उद्धार करता है। → ब्रह्मा इन्द्र को बतलाते हैं कि भक्षार्थ, विक्रयार्थ या दानार्थ (ब्राह्मण के नाम पर) भी जो पराई गाय का अपहरण करता है, वह पुण्य का नहीं, पाप का भागी होता है; और जो उच्छृंखल होकर गोवध/गोमांस-भक्षण को अनुमोदित करता है, वह भी दोष में सहभागी बनता है। → गोदान का महात्म्य चरम पर पहुँचता है: गोदान के साथ सुवर्ण-दक्षिणा का विधान ‘परम’ कहा गया है; इससे दाता सात पीढ़ी पूर्वजों और सात पीढ़ी भावी संतानों का उद्धार करता है, और सुवर्ण कुल-शुद्धि का साधन बनता है। → भीष्म इस उपदेश को परंपरा-सिद्ध बताते हैं—ब्रह्मा से इन्द्र तक, और आगे राजवंशों/आचार्यों द्वारा श्रुत—और युधिष्ठिर को संकेत देते हैं कि यह पाठ ब्राह्मण-सभा में नित्य कहा जाए तो अक्षय लोक-फल प्राप्त होता है, विशेषतः यज्ञ, गोदान और देव-समागम के अवसरों पर।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--#ह< बक। हक २ >> चतु:सप्ततितमो< ध्याय: दूसरोंकी गायको चुराकर देने या बेचनेसे दोष
ឥន្ទ្រ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ពិតាមហៈ! ប្រសិនបើមានអ្នកណាម្នាក់ ដឹងច្បាស់ហើយលួចយកគោរបស់អ្នកដទៃ ហើយដោយលោភលន់ចំពោះទ្រព្យសម្បត្តិ ទៅដល់ថ្នាក់លក់វា—ក្រោយស្លាប់ទៅ គាត់នឹងទៅដល់ទីណា? ខ្ញុំប្រាថ្នាចង់ដឹងរឿងនេះ»។
Verse 2
पितामह उवाच भक्षार्थ विक्रयार्थ वा ये5पहारं हि कुर्वते । दानार्थ ब्राह्मणार्थाय तत्रेदं श्रूयतां फलम्
ពិតាមហៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ អ្នកដែលប្រព្រឹត្តអំពើលួច—មិនថាសម្រាប់អាហារ សម្រាប់លក់ ឬសូម្បីតែសម្រាប់យករបស់ដែលលួចទៅធ្វើទានដល់ព្រះព្រាហ្មណ៍—ចូរស្តាប់ឥឡូវនេះ នូវផលវិបាកដែលបានប្រកាសក្នុងរឿងនេះ។
Verse 3
विक्रयार्थ हि यो हिंस्याद् भक्षयेद् वा निरंकुश: । घातयान हि पुरुष येडनुमन्येयुररथिन:
អ្នកណាដែលសម្លាប់គោដោយគ្មានការគ្រប់គ្រង ដើម្បីលក់សាច់ ឬបរិភោគសាច់គោ ហើយអ្នកណាដែលយល់ព្រម ឬផ្តល់យោបល់ដល់បុរសឃាតក ដោយសារផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ឲ្យសម្លាប់គោ—មនុស្សទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែមានភាគក្នុងបាបធំ។
Verse 4
घातक: खादको वापि तथा यश्चानुमन्यते । यावन्ति तस्या रोमाणि तावद् वर्षाणि मज्जति
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «មិនថាជាអ្នកសម្លាប់ អ្នកបរិភោគសាច់របស់វា ឬសូម្បីតែអ្នកអនុមោទនាឲ្យធ្វើ—មនុស្សនោះនឹងលង់នៅនរករយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំ ស្មើនឹងចំនួនរោមលើរាងកាយគោនោះ»។
Verse 5
ये दोषा यादृशाश्ैव द्विजयज्ञोपघातके । विक्रये चापहारे च ते दोषा वै स्मृता: प्रभो
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់! បាបទាំងឡាយ—ទាំងប្រភេទ និងទាំងកម្រិត—ដែលកើតឡើងចំពោះអ្នកបំផ្លាញ ឬរំខានយज्ञ (យញ្ញ) របស់ព្រាហ្មណ៍ ក៏ត្រូវបានចែងថា កើតឡើងដូចគ្នា ក្នុងការលក់ និងការលួចគោរបស់អ្នកដទៃ»។
Verse 6
अप॒दहृृत्य तु यो गां वै ब्राह्मणाय प्रयच्छति । यावद् दानफलं तस्यास्तावन्निरयमृच्छति
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកណាលួចគោរបស់អ្នកដទៃ ហើយយកគោនោះទៅបរិច្ចាគដល់ព្រាហ្មណ៍—គាត់ត្រូវទទួលទោសនៅនរក រយៈពេលស្មើនឹងរយៈពេលដែលគម្ពីរបានកំណត់សម្រាប់ផលបុណ្យនៃការបរិច្ចាគគោនោះ»។
Verse 7
सुवर्ण दक्षिणामाहुर्गोप्रदाने महाद्युते । सुवर्ण परमित्युक्त दक्षिणार्थमसंशयम्
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះអង្គដ៏មានតេជៈ! ក្នុងពិធីបរិច្ចាគគោ មានវិន័យឲ្យប្រគេនដក្សិណា (dakṣiṇā) ជាមាស។ មាសត្រូវបានប្រកាសថា ជាដក្សិណាដ៏ប្រសើរបំផុត—មិនមានសង្ស័យឡើយ»។
Verse 8
गोप्रदानात् तारयते सप्त पूर्वास्तथा परान् | सुवर्ण दक्षिणां कृत्वा तावदद्विगुणमुच्यते
ពិតាមហា បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដោយការបរិច្ចាគគោ មនុស្សម្នាក់ត្រូវបានគេនិយាយថា អាចសង្គ្រោះបុព្វបុរសបានប្រាំពីរជំនាន់ ហើយដូចគ្នានោះដែរ សង្គ្រោះអ្នកជំនាន់ក្រោយដែលនឹងមក។ បើបន្ថែមទានជាសុវណ្ណទក្ខិណា (dakṣiṇā) ជាមួយទាននោះ គុណផលត្រូវបានប្រកាសថា ទ្វេគុណ»។
Verse 9
मनुष्य गोदान करनेसे अपनी सात पीढ़ी पहलेके पितरोंका और सात पीढ़ी आगे आनेवाली संतानोंका उद्धार करता है; किंतु यदि उसके साथ सोनेकी दक्षिणा भी दी जाय तो उस दानका फल दूना बताया गया है ।।
ភីṣ្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ទានសុវណ្ណ ត្រូវបានប្រកាសថា ជាទានដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ហើយទក្ខិណា (dakṣiṇā) ជាសុវណ្ណ គឺជាការបន្ថែមដ៏ប្រសើរបំផុតសម្រាប់ទាន។ ឱ សក្រក (ឥន្ទ្រ)! សុវណ្ណត្រូវបានគេចាត់ទុកថា ជាវត្ថុបរិសុទ្ធករ—មែនទែន ក្នុងចំណោមអ្វីៗដែលបរិសុទ្ធករ សុវណ្ណត្រូវបានចងចាំថា បរិសុទ្ធបំផុត។ ក្នុងធម៌នេះ ការធ្វើទានមិនមែនត្រឹមសកម្មភាពសង្គមទេ ប៉ុន្តែជាវិន័យវិញ្ញាណដែលមានអានុភាព ហើយគុណផលកាន់តែខ្លាំងឡើង ពេលធ្វើទានដោយទក្ខិណាដែលសមគួរ»។
Verse 10
कुलानां पावन प्राहुर्जातरूपं शतक्रतो । एषा मे दक्षिणा प्रोक्ता समासेन महाद्युते
ភីṣ្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ សតក្រតុ (ឥន្ទ្រ)! ពួកគេប្រកាសថា សុវណ្ណ (jātarūpa) ជាវត្ថុបរិសុទ្ធករ សម្រាប់វង្សត្រកូលទាំងឡាយ។ នេះហើយ ឱ មហាអំណាច! ជាទក្ខិណា (dakṣiṇā) ដែលខ្ញុំបានពោលប្រាប់អ្នកដោយសង្ខេប»។
Verse 11
भीष्मजी कहते हैं--भरतश्रेष्ठ युधिष्ठिर! यह उपर्युक्त उपदेश ब्रह्माजीने इन्द्रको दिया। इन्द्रने राजा दशरथको तथा पिता दशरथने अपने पुत्र श्रीरामचन्द्रजीको दिया
ភីṣ្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ យុធិષ્ઠិរ ជាអ្នកប្រសើរបំផុតក្នុងវង្សភារត! ឧបদেশដែលបានពោលខាងលើនេះ ព្រះព្រហ្មា បានប្រទានដល់ឥន្ទ្រ ជាលើកដំបូង។ ឥន្ទ្របានបន្តបង្រៀនដល់ព្រះរាជា ទសរថ ហើយទសរថ ជាឪពុក បានបញ្ជូនបន្តទៅកាន់ព្រះរាមចន្ទ្រ (Śrī Rāmacandra) ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់»។
Verse 12
राघवो5पि प्रिय भ्रात्रे लकक्ष्मणाय यशस्विने । ऋषिभ्यो लक्ष्मणेनोक्तमरण्ये वसता प्रभो
ភីṣ្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សូម្បីតែ រាឃវ (Rāghava) ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ប្អូនប្រុសជាទីស្រឡាញ់របស់ទ្រង់—លក្ខ្មណៈដ៏ល្បីល្បាញ—ក៏បានបញ្ជូនទៅកាន់ពួកឥសី នៅពេលស្នាក់នៅក្នុងព្រៃ នូវអ្វីដែលលក្ខ្មណៈបាននិយាយ ឱ ព្រះអម្ចាស់»។
Verse 13
भीष्म उवाच एतत् पितामहेनोक्तमिन्द्राय भरतर्षभ । इन्द्रो दशरथायाह रामायाह पिता तथा,प्रभो! श्रीरामचन्द्रजीने भी अपने प्रिय एवं यशस्वी भ्राता लक्ष्मणको इसका उपदेश दिया। फिर लक्ष्मणने भी वनवासके समय ऋषियोंको यह बात बतायी ।।
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ កំពូលក្នុងវង្សភារតៈ! គោលបង្រៀននេះ ព្រះបិតាមហា (ព្រះព្រហ្មា) បានប្រាប់ដល់ឥន្ទ្រ; ឥន្ទ្របានបញ្ជូនទៅដល់ទសរថ; ហើយបិតានោះបានប្រាប់ដល់រាម។ ព្រះរាមចន្ទ្រាដ៏ជាព្រះអម្ចាស់ ក៏បានបង្រៀនវានេះដល់ប្អូនប្រុសជាទីស្រឡាញ់ និងមានកិត្តិយស គឺលក្ខ្មណៈ; លក្ខ្មណៈនៅពេលនិរទេសព្រៃ ក៏បានប្រាប់ដល់ឥសីទាំងឡាយ។ ដូច្នេះ ដោយទទួលតាមខ្សែបន្តពូជមិនដាច់ គោលវិន័យដ៏លំបាករក្សានេះ ត្រូវបានឥសីអ្នកកាន់វ្រតដ៏មាំមួន និងព្រះរាជាអ្នកធម៌ ធ្វើជាទីគោរព និងរក្សាទុកជានិច្ច»។
Verse 14
उपाध्यायेन गदितं मम चेदं युधिष्ठिर । य इदं ब्राह्मणो नित्यं वदेद् ब्राह्मणसंसदि
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «យុធិષ્ઠិរ! គោលបង្រៀននេះ គ្រូបង្ហាត់របស់ខ្ញុំបានប្រាប់ខ្ញុំ។ ព្រះព្រាហ្មណ៍ណាដែលអង្គុយក្នុងសភាព្រះព្រាហ្មណ៍ ហើយសូត្រឡើងវិញជាប្រចាំរៀងរាល់ថ្ងៃ—ទាំងលើកឡើងក្នុងពិធីយញ្ញៈ នៅពេលបរិច្ចាគគោ និងសូម្បីតែពេលមនុស្សពីរជួបគ្នាសន្ទនា—មនុស្សនោះនឹងទទួលបានលោកអមតៈ មិនរលាយបាត់ ដោយស្ថិតជាមួយទេវតាជានិច្ច។ ការនេះផងដែរ ព្រះព្រហ្មា ព្រះអម្ចាស់ដ៏អធិរាជ បានប្រកាសដោយព្រះអង្គឯងដល់ឥន្ទ្រ»។
Verse 15
यज्ञेषु गोप्रदानेषु द्योरपि समागमे । तस्य लोका: किलाक्षय्या दैवतै: सह नित्यदा
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «នៅក្នុងពិធីយញ្ញៈ នៅពេលបរិច្ចាគគោ និងសូម្បីតែពេលមនុស្សពីរជួបគ្នា—អ្នកណាដែលសូត្រឡើងវិញ និងពិភាក្សាគោលបង្រៀននេះជាញឹកញាប់ នឹងទទួលបានលោកដែលមិនរលាយបាត់ ដោយស្ថិតជាមួយទេវតាជានិច្ច។ ដូច្នេះហើយ ព្រះព្រហ្មា ដ៏ជាព្រះអម្ចាស់អធិរាជ បានប្រកាសវានេះ»។
Verse 73
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें ब्रह्माजी और इन्द्रका संवादविषयक तिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ បានបញ្ចប់ជំពូកទីចិតសិបបី នៃផ្នែក «ទានធម៌» ក្នុង «អនុសាសនបರ್ವ» នៃ «ស្រីមហាភារត» ដែលបង្ហាញសន្ទនារវាងព្រះព្រហ្មា និងឥន្ទ្រ។ នេះជាកថាបញ្ចប់ ដែលសម្គាល់ការបញ្ចប់ឯកតានេះ និងដាក់គោលបង្រៀននេះជាផ្នែកមួយនៃសេចក្តីណែនាំខាងសីលធម៌អំពីកាតព្វកិច្ច និងផលបុណ្យនៃការបរិច្ចាគ។
Frequently Asked Questions
Saudāsa asks what is most ‘pavitra’ (purifying) across the three worlds—an object of constant remembrance that yields the highest merit for a mortal.
It emphasizes disciplined reverence and merit-making through go-dāna and regular respectful remembrance (kīrtana/namas) of cows, integrating these with the ritual economy of homa and ghṛta usage.
Yes. The discourse repeatedly links cow-gifts and cow-remembrance with protection and favorable outcomes, culminating in the claim that praising/reminding oneself of cows in adverse or fearful situations leads to release from fear.