Adhyaya 68
गोप्रदान-भूमिदान-विधि (Gopradāna–Bhūmidāna Guidelines and Recipient Eligibility)
Upa-parva: Dāna-Dharma (Gopradāna–Bhūmidāna Upadeśa)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to restate the superior method of dāna, with special attention to bhūmidāna (land-gift). Bhīṣma responds by identifying three gifts said to yield equivalent fruit—cows (gāvaḥ), land (pṛthvī), and Sarasvatī (here: sacred knowledge/teaching)—and asserts that instructing a disciple in dharmic Sarasvatī can be equivalent in result to gifting land or cows. He then elevates gāḥ as especially praised, describing them as beneficent and auspicious, recommending circumambulation and constant reverence, and cautioning against disturbing them during pasture or at water. The discourse includes a vrata-like practice of feeding another’s cow over a year, said to generate broad desired outcomes (prosperity, offspring, reputation) and to dispel inauspiciousness and distressing dreams. The chapter then shifts to pātratā (eligibility): Yudhiṣṭhira asks what cows should be given, which should be avoided, and to whom gifts should or should not be made. Bhīṣma prohibits giving cows to recipients characterized by unethical conduct (falsehood, greed, impiety, neglect of ritual obligations), and praises gifting to qualified ascetics/learned householders (e.g., śrotriya, āhitāgni), stating that donors share in the recipient’s meritorious outcomes. The closing verses intensify the norm: virtues that make a recipient suitable for cow-gifts are contrasted with the serious fault of appropriating a Brāhmaṇa’s property, warning avoidance of such wrongdoing and its social consequences.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—जो काञ्चन (सुवर्ण) देता है, वह मानो मनुष्यों की कामनाओं को मूर्त रूप देकर दान करता है; दान का यह अध्याय ‘वस्तु’ नहीं, ‘फल’ की भाषा में बोलता है। → भीष्म दान-वस्तुओं की एक-एक कर महिमा खोलते हैं—हरिशचन्द्र के वचन से सुवर्ण की पवित्रता, मनु के कथन से जलदान की सर्वोच्चता; फिर घृत, घृतमिश्रित पायस, ब्राह्मण-सत्कार, छत्रदान और शकटदान तक—मानो जीवन की धूप-बरसात, भूख-प्यास, भय-रक्षा, यात्रा-परिश्रम—सबके लिए धर्म का उत्तर दान में रखा गया हो। → मनु-वाक्य के साथ जलदान का उत्कर्ष—‘पानीयं परमं दानम्’—और उसका व्यावहारिक आदेश: कूप, वापी, तडाग खुदवाना; दान अब क्षणिक भेंट नहीं, लोक-कल्याणकारी संरचना बन जाता है। → भीष्म विविध दानों के विशिष्ट फलों को स्थिर करते हैं—घृतदान से देव-प्रसन्नता, पायस-दान से गृह-रक्षा, श्रद्धापूर्वक ब्राह्मण-सम्मान से पुण्य-भाग, छत्रदान से पुत्र-लक्ष्मी व मनोदाह-शमन, और शाण्डिल्य के मत से शकटदान की महत्ता—युधिष्ठिर के लिए ‘दानधर्म’ एक व्यवस्थित मार्ग बन जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन- मा छा अप ऋाज पज्चषष्टितमो< ध्याय: सुवर्ण और जल आदि विभिन्न वस्तुओंके दानकी महिमा भीष्म उवाच सर्वान् कामान् प्रयच्छन्ति ये प्रयच्छन्ति काउ्चनम् | इत्येवं भगवानत्रि: पितामहसुतो<ब्रवीत्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ព្រះរាជា! អ្នកណាដែលឲ្យទានមាស គឺដូចជាបំពេញបំណងទាំងអស់ឲ្យអ្នកសុំ។ ដូច្នេះហើយ ព្រះឥសីអត្រី អង្គជាព្រះបុត្ររបស់ព្រះបិតាមហា (ព្រះព្រហ្មា) បានពោលទុក»។
Verse 2
पवित्रमथ चायुष्यं पितृणामक्षयं च तत् । सुवर्ण मनुजेन्द्रेण हरिश्वन्द्रेण कीर्तितम्,राजा हरिश्वन्द्रने कहा है कि 'सुवर्ण परम पवित्र, आयु बढ़ानेवाला और पितरोंको अक्षय गति प्रदान करनेवाला है'
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «មាស ត្រូវបានប្រកាសថា បរិសុទ្ធខ្ពង់ខ្ពស់ បន្ថែមអាយុ និងផ្តល់ផលប្រយោជន៍មិនអស់សម្រាប់បិតរទេវតា (បុព្វបុរស)។ នេះជាធម៌ដែលព្រះរាជា ហរិශ්ចន្ទ្រ អង្គជាមនុស្សល្អឯក បានបង្រៀន»។
Verse 3
पानीयं परम॑ दान दानानां मनुरबत्रवीत् । तस्मात् कूपांश्न॒ वापीक्ष तडागानि च खानयेत्,मनुजीने कहा है कि 'जलका दान सब दानोंसे बढ़कर है।” इसलिये कुएँ, बावड़ी और पोखरे खोदवाने चाहिये
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «មនុ បានប្រកាសថា ‘ទានទឹក គឺខ្ពស់បំផុតក្នុងទានទាំងអស់’។ ដូច្នេះ គួរឲ្យគេជីកអណ្ដូង បាវដី (អណ្ដូងជណ្តើរ) និងស្រះទឹក»។
Verse 4
अर्ध पापस्य हरति पुरुषस्येह कर्मण: । कृप: प्रवृत्तपानीय: सुप्रवृत्तश्न नित्यश:
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ ក្នុងលោកនេះ អណ្ដូងដែលបានជីកដោយចិត្តមេត្តាករុណា ហើយមានទឹកហូរចេញល្អ បរិបូរណ៍ និងមិនដាច់ខាត ដើម្បីប្រយោជន៍មនុស្សទាំងឡាយរៀងរាល់ថ្ងៃ នោះអណ្ដូងនោះយកបាបកម្មរបស់បុរសនោះចេញបានពាក់កណ្តាល។
Verse 5
सर्व तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये । गाव: पिबन्ति विप्राश्न साधवक्ष नरा: सदा
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ អាងទឹកដែលបុរសម្នាក់បានបង្កើតឲ្យជីកឡើង—ដែលគោ ព្រហ្មណ៍ និងបុរសសុចរិតទាំងឡាយមកផឹកទឹកជាប្រចាំ—អាងទឹកនោះអាចលើកសង្គ្រោះ និងនាំឲ្យវង្សត្រកូលទាំងមូលរបស់គាត់ឆ្លងផុតទៅកាន់សុភមង្គល និងបុណ្យកុសល។
Verse 6
निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्यवारितम् । स दुर्ग विषमं कृत्स्नं न कदाचिदवाप्लुते
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ នៅរដូវក្តៅដ៏ក្តៅគគុក បុរសណាដែលមានទឹកផឹកនៅក្នុងស្រះឬអាងដែលគាត់បានបង្កើត ឲ្យមានស្រាប់ដោយមិនត្រូវរារាំង និងមិនដែលខ្វះខាត បុរសនោះមិនធ្លាក់ចូលទៅក្នុងវិបត្តិធ្ងន់ធ្ងរ និងលំបាកខ្លាំងឡើយ។
Verse 7
बृहस्पतेर्भगवतः पूष्णश्लैव भगस्य च । अश्रिनोश्रैव दल्लेश्ष प्रीतिर्भवति सर्पिषा,घी दान करनेसे भगवान् बृहस्पति, पूषा, भग, अश्विनीकुमार और अग्निदेव प्रसन्न होते हैं
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ ដោយការបរិច្ចាគឃី (ប៊ឺរលាយ) ព្រះបរិសុទ្ធព្រះបૃហស្បតិ, ពូសាន, ភគ, ព្រះអશ્વិនីទ្វ័យ និងព្រះអគ្គិ (អគ្គិदेវ) ទាំងអស់សប្បាយព្រះហឫទ័យ។
Verse 8
परम॑ भेषजं होतद् यज्ञानामेतदुत्तमम् रसानामुत्तमं चैतत् फलानां चैतदुत्तमम्,घी सबसे उत्तम औषध और यज्ञ करनेकी सर्वश्रेष्ठ वस्तु है। वह रसोंमें उत्तम रस है और फलोंमें सर्वोत्तम फल है
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ ឃីគឺជាឱសថដ៏ប្រសើរបំផុត; ក្នុងយज्ञ វាជាវត្ថុបូជាដ៏ល្អឥតខ្ចោះ។ ក្នុងរសជាតិទាំងឡាយ វាជារសដ៏ល្អបំផុត ហើយក្នុងផលទាំងឡាយ វាជាផលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។
Verse 9
फलकामो यशस्काम: पुष्टिकामश्न नित्यदा । घृतं दद्याद् द्विजातिभ्य: पुरुष: शुचिरात्मवान्,जो सदा फल, यश और पुष्टि चाहता हो वह पुरुष पवित्र हो मनको वशमें करके द्विजातियोंको घृत दान करे
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ បុរសណាដែលប្រាថ្នាផលប្រយោជន៍ជាក់ស្តែង កេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងសុខភាពរឹងមាំជានិច្ច គួរតែសុចរិត សម្រួលចិត្តឲ្យស្ងប់ ហើយបរិច្ចាគឃ្រឹត (ghee) ដល់ទ្វិជៈ (អ្នកកើតពីរដង)។
Verse 10
घृतं मासे आश्वयुजि विप्रेभ्यो यः प्रयच्छति । तस्मै प्रयच्छतो रूप॑ प्रीतौ देवाविहाश्विनौ
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ អ្នកណាដែលនៅខែអាស្វយុជ (Āśvayuja) បរិច្ចាគឃ្រឹតដល់ព្រះព្រាហ្មណ៍—អស្វិនីកុមារ ទេវវេជ្ជៈទាំងពីរ ពេញចិត្តនឹងទាននោះ នឹងប្រទានរូបសោភា និងសម្រស់ឲ្យគាត់នៅក្នុងលោកនេះ។
Verse 11
पायसं सर्पिषा मिश्रं द्विजेभ्यो यः प्रयच्छति । गृहं तस्य न रक्षांसि धर्षयन्ति कदाचन,जो ब्राह्मणोंको घृतमिश्रित खीर देता है, उसके घरपर कभी राक्षसोंका आक्रमण नहीं होता
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ អ្នកណាដែលប្រគេនបាយសំ (ខៀរ) លាយឃ្រឹតដល់ទ្វិជៈ—ផ្ទះរបស់គាត់មិនត្រូវរាក្សសវាយប្រហារឡើយ នៅពេលណាក៏ដោយ។
Verse 12
पिपासया न ग्रियते सोपच्छन्दश्न॒ जायते । न प्राप्तुयाच्च व्यसनं करकान् यः प्रयच्छति
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ អ្នកណាដែលបរិច្ចាគកមណ្ឌលុ (kamaṇḍalu) ដែលពេញទឹក នោះមិនត្រូវវិនាសដោយស្រេកទឹកឡើយ។ សម្រាប់គាត់ សម្ភារៈចិញ្ចឹមជីវិត និងអ្វីៗចាំបាច់កើតមានឡើងដោយខ្លួនឯង ហើយគាត់មិនធ្លាក់ចូលទុក្ខលំបាកទេ។
Verse 13
प्रयतो ब्राह्मणाग्रे यः श्रद्धया परया युत: । उपस्पर्शनषड्भागं लभते पुरुष: सदा
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ បុរសណាដែលមានសមាធិ សម្រួលខ្លួន ហើយមានសទ្ធាខ្ពស់ បង្ហាញការគោរព និងភាពទាបទន់នៅមុខព្រះព្រាហ្មណ៍ជានិច្ច បុរសនោះតែងទទួលបានបុណ្យស្មើមួយភាគប្រាំមួយនៃបុណ្យទាន។
Verse 14
यः साधनार्थ काष्ठानि ब्राह्मुणे भ्य: प्रयच्छति । प्रतापनार्थ राजेन्द्र वृत्तवद्धयः सदा नर:
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ឱ ព្រះរាជា! អ្នកណាដែលជានិច្ចផ្តល់ឈើឥន្ធនៈដល់ព្រះព្រាហ្មណ៍មានសីលធម៌ ដើម្បីចម្អិនអាហារ និងបង្កើតកំដៅ នោះការងារទាំងឡាយរបស់គេតែងសម្រេច។ បំណងប្រាថ្នារបស់គេរីកចម្រើន ហើយគេភ្លឺរលោងដោយកម្លាំងវីរភាព ដោយឈរលើសសត្រូវទាំងឡាយ។
Verse 15
सिद्धयन्त्यर्था: सदा तस्य कार्याणि विविधानि च । उपर्युपरि शत्रूणां वपुषा दीप्यते च सः
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ សម្រាប់មនុស្សនោះ បំណងប្រាថ្នាទាំងឡាយតែងសម្រេចជានិច្ច ហើយការងារប្រភេទនានាក៏ជោគជ័យជាបន្តបន្ទាប់។ ឱ ព្រះរាជាអធិរាជ! គេឈរលើសសត្រូវទាំងឡាយ ហើយរាងកាយភ្លឺរលោងដូចពន្លឺ។
Verse 16
भगवांश्षापि सम्प्रीतो वल्निर्भवति नित्यश: । नतं त्यजन्ति पशव: संग्रामे च जयत्यपि
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ លើសពីនេះទៀត ព្រះអគ្គិទេវដ៏មានព្រះភាគ តែងពេញព្រះហឫទ័យចំពោះគេជានិច្ច។ សត្វគោសត្វពាហនៈរបស់គេមិនបាត់បង់ឬរងគ្រោះទេ ហើយសូម្បីតែក្នុងសង្គ្រាម គេក៏ទទួលជ័យជម្នះផងដែរ។
Verse 17
पुत्राज्छियं च लभते यश्छत्र॑ सम्प्रयच्छति । न चनक्षुव्याधिं लभते यज्ञभागमथाश्षुते
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ អ្នកណាដែលបរិច្ចាគឆ័ត្រ នោះទទួលបានកូនប្រុស និងសម្បត្តិមង្គល។ គេមិនរងជំងឺភ្នែកឡើយ ហើយតែងបានចំណែកក្នុងបុណ្យយজ্ঞជានិច្ច។
Verse 18
निदाघकाले वर्षे वा यश्छत्र॑ सम्प्रयच्छति । नास्य कश्रचिन्मनोदाह: कदाचिदपि जायते । कृच्छात् स विषमाच्चैव क्षिप्रं मोक्षमवाप्तुते
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ មិនថានៅរដូវក្តៅក្រហាយ ឬនៅរដូវភ្លៀង អ្នកណាដែលបរិច្ចាគឆ័ត្រ នោះចិត្តមិនមានការក្តៅក្រហាយ ឬទុក្ខសោកឡើយ។ សូម្បីតែពីវិបត្តិធ្ងន់ធ្ងរ និងគ្រោះថ្នាក់លំបាក គេក៏រួចផុតបានឆាប់រហ័ស ទទួលបានសុវត្ថិភាព។
Verse 19
प्रदानं सर्वदानानां शकटस्य विशाम्पते । एवमाह महाभाग: शाण्डिल्यो भगवानृषि:,प्रजानाथ! महाभाग भगवान् शाण्डिल्य ऋषि ऐसा कहते हैं कि 'शकट (बैलगाड़ी) का दान उपर्युक्त सब दानोंके बराबर है”
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃប្រជាជន ឱ អធិបតីក្នុងចំណោមប្រជាសាមញ្ញ! ការបរិច្ចាគរទេះ (រទេះគោ/រទេះគោល) ត្រូវបានប្រកាសថាស្មើនឹងការបរិច្ចាគទាំងអស់។ ដូច្នេះហើយ ព្រះឥសីសណ្ឌិល្យៈដ៏គួរគោរព និងដ៏មហិមា បានមានព្រះវាចា»។
Verse 65
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चषष्टितमो5ध्याय:
ដូច្នេះហើយ នៅក្នុង «មហាភារតៈ» ដ៏បរិសុទ្ធ ក្នុង «អនុសាសនបរវៈ» ផ្នែក «ទានធម៌បរវៈ» ជំពូកទី៦៥ បានបញ្ចប់។
Frequently Asked Questions
How to perform dāna correctly—especially bhūmidāna—and how to determine legitimate recipients so that gifting remains ethically valid rather than becoming misdirected or harmful.
That cows, land, and Sarasvatī (sacred learning imparted rightly) are presented as comparable in fruit; teaching dharmic knowledge to a student is treated as a gift with outcomes akin to major material donations.
Yes: feeding another’s cow regularly over a year is described as a vrata producing broad desired results (prosperity, reputation, offspring) and as mitigating inauspiciousness and distressing dreams, within the chapter’s merit framework.