Shloka 43
Dāyavibhāga (Inheritance Apportionment) and Household Precedence — Dialogue of Yudhiṣṭhira and Bhīṣma
शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एब सनातन: । युधिष्ठिर! इस प्रकार ब्याहने योग्य वरको बुलाकर उसके साथ कन्याका विवाह करना उत्तम ब्राह्मणोंका धर्म-ब्राह्मविवाह है। जो धन आदिके द्वारा वरपक्षको अनुकूल करके कन्यादान किया जाता है
śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ | yudhiṣṭhira! evaṃ vivāhane yogyaṃ varaṃ āhūya tena saha kanyāyā vivāhaḥ kartavya iti—eṣa brāhmaṇānāṃ śreṣṭhānāṃ dharmaḥ, brāhma-vivāhaḥ | yaḥ dhana-ādibhiḥ varapakṣaṃ anukūlya kṛtvā kanyādānaṃ kriyate, sa śiṣṭa-brāhmaṇa-kṣatriyāṇāṃ sanātano dharmaḥ smṛtaḥ (ayam eva prājāpatya-vivāhaḥ) | yadi vaḥ śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāt tathā | lājāntaram upāsīta prāptaśulka iti smṛtiḥ ||
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «យុធិષ્ઠិរអើយ នេះជាច្បាប់ប្រពៃណីដ៏បុរាណសម្រាប់អ្នកមានវិន័យ និងសម្រាប់ក្សត្រិយៈ៖ កោះហៅបុរសដែលសមស្របសម្រាប់រៀបការ ហើយរៀបការកូនស្រីឲ្យគាត់—នេះហៅថា ពិធីអាពាហ៍ពិពាហ៍ប្រភេទ “ព្រហ្ម” ដែលត្រូវបានសរសើរនៅក្នុងព្រហ្មណ៍ល្អឥតខ្ចោះ។ ប៉ុន្តែបើគ្រួសារកូនស្រីប្រើទ្រព្យសម្បត្តិ និងអំណោយផ្សេងៗ ដើម្បីធ្វើឲ្យខាងបុរសពេញចិត្ត ហើយបន្ទាប់មកប្រគល់កូនស្រី នោះក៏ត្រូវបានហៅថា ប្រពៃណីបុរាណរបស់ព្រហ្មណ៍ និងក្សត្រិយៈដែលគួរគោរព ដោយគេហៅថា “ប្រាជាបត្យ”។ ហើយស្ម្រឹតិបានចែងថា៖ ប្រសិនបើការតាំងចិត្តរបស់មនុស្សម្នាក់ស្ថិតលើថ្លៃកូនក្រមុំ មិនមែនលើពិធីចាប់ដៃ (pāṇigrahaṇa) ទេ នោះគួរតែស្វែងរកគូថ្មី; មនុស្សនោះត្រូវបានចងចាំថា ‘បានទទួលថ្លៃកូនក្រមុំ’»។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes approved marriage norms: marrying a maiden to a worthy groom (Brahma marriage) is ideal, while giving a daughter after making the groom’s side favorable through wealth is also treated as an established practice (identified here with Prajapatya). It cautions against treating marriage as a transaction centered on bride-price rather than the sacred rite.
In the Anushasana Parva’s dharma instruction, Bhishma answers Yudhishthira’s questions by classifying marriage practices and their ethical standing, citing Smriti-style authority to warn against mercenary motives in arranging marriages.