Adhyaya 36
Śakra–Śambara Saṃvāda: Brāhmaṇa-sevā, Anasūyā, and Vāg-bala (शक्रशम्बरसंवादः)
Upa-parva: Dāna-Dharma and Brāhmaṇa-Māhātmya (Exemplum: Śakra–Śambara Saṃvāda)
Bhīṣma presents an ancient exemplum to Yudhiṣṭhira: Śakra (Indra), assuming an unrecognized ascetic form, approaches Śambara and asks by what conduct he excels among his own kind. Śambara answers that he does not envy Brāhmaṇas or Brahmā, honors those who teach śāstra, does not disparage what he hears, avoids offense, performs respectful worship, asks questions appropriately, and takes the feet of the wise—thereby causing teachers to speak freely and continually guide him. He describes constant vigilance (wakefulness among the sleeping; attentiveness among the careless) and depicts teachers “pouring” instruction into him like bees depositing honey. He accepts their speech with intelligence, maintaining steady inner composure. Śambara then claims this learning-based ascendancy resembles the moon presiding over stars, and calls śāstra heard from Brāhmaṇa mouths an ‘amṛta’ and an unsurpassed ‘eye.’ The narrative widens: observing a prior deva–asura conflict, Śambara’s father inquires of Soma about the Brāhmaṇas’ success; Soma attributes it to tapas and vāg-bala, contrasts it with royal arm-strength, and warns against pride, domestic complacency for a Brāhmaṇa, and other degradations. Hearing this, Śambara’s father—and later Śakra—honor Brāhmaṇas; Śakra attains Mahendratva, framing reverence and disciplined learning as causally efficacious within the moral logic of the text.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से पूछते हैं—राजा के समस्त कर्तव्यों में सबसे भारी कर्तव्य कौन-सा है, और अभिषिक्त नृपति को किस कर्म में प्रवृत्त होना चाहिए। → भीष्म राजधर्म का केंद्र ब्राह्मण-सेवा और ब्राह्मण-प्रतिष्ठा में रखते हैं: वेदज्ञ, श्रोत्रिय, वृद्ध ब्राह्मणों का नित्य पूजन; उनकी शक्ति का वर्णन—उनका क्रोध दावानल-सा, उनकी गति सर्वदिशा-व्यापी; और यह भी कि निन्दा-प्रशंसा में निपुण द्विज शत्रुओं पर भी प्रभाव डालते हैं। साथ ही चेतावनी आती है कि ब्राह्मण-दर्शन/संग से वंचित होने पर क्षत्रिय जातियाँ पतन को प्राप्त होती हैं। → भीष्म का निर्णायक उपदेश—राजा का ‘सबसे प्रधान’ कर्तव्य ब्राह्मणों का अनुष्ठान/सत्कार है; और ब्राह्मणों को जीतना/वश में करना असंभव-सा है: जैसे वायु को मुट्ठी में पकड़ना, चन्द्र को हाथ से छूना, पृथ्वी को उठा लेना—वैसे ही ब्राह्मणों को ‘दुर्जय’ कहा गया। → आचरण-सूत्र स्पष्ट किया जाता है—ब्राह्मणों की निन्दा किसी भी प्रकार न सुनी जाए; जहाँ निन्दा हो वहाँ मौन होकर उठ जाना/स्थान त्याग देना उचित है। राजा को ब्राह्मण-मान, दान, आदर और संरक्षण के द्वारा राज्य-कल्याण साधना चाहिए।
Shlokas
Verse 1
अपने-आप बछ। आर: त्रयस्त्रिंशो5 ध्याय: ब्राह्मणके महत्त्वका वर्णन युधिछिर उवाच कि राज्ञ: सर्वकृत्यानां गरीय: स्यात् पितामह । कुर्वन् कि कर्म नृपतिरुभी लोकौ समश्लुते
យុធិષ્ઠិរ បានទូលថា៖ «ព្រះតាតា ក្នុងកាតព្វកិច្ចទាំងអស់របស់ព្រះមហាក្សត្រ កាតព្វកិច្ចណាដែលមានទម្ងន់ និងសំខាន់បំផុត? ដោយប្រតិបត្តិកម្មប្រភេទណា អ្នកគ្រប់គ្រងនឹងទទួលបានសុខសាន្តទាំងក្នុងលោកនេះ និងលោកក្រោយ?»
Verse 2
भीष्म उवाच एतदू राज्ञ: कृत्यतममभिषिक्तस्य भारत । ब्राह्मणानामनुष्ठानमत्यन्तं सुखमिच्छता
ភីស្មៈ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ភារតៈ សម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រដែលបានទទួលពិធីអភិសេកត្រឹមត្រូវ នេះហើយជាកាតព្វកិច្ចសំខាន់បំផុត—ការប្រតិបត្តិដោយស្មោះត្រង់ចំពោះកាតព្វកិច្ចដែលត្រូវមានចំពោះព្រាហ្មណ៍—សម្រាប់អ្នកដែលប្រាថ្នាសុខមង្គលខ្ពស់បំផុត និងសេចក្តីសុខយូរអង្វែង។»
Verse 3
श्रोत्रियान् ब्राह्मणान् वृद्धान् नित्यमेवाभिपूजयेत्
ភីស្មៈ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ព្រះមហាក្សត្រគួរគោរពជានិច្ចចំពោះព្រាហ្មណ៍អ្នកប្រាជ្ញ—អ្នកមាំមួនក្នុងការសិក្សាវេទ—ហើយក៏គួរគោរពចំពោះអ្នកចាស់ទុំផងដែរ។ ទ្រង់គួរចូលទៅជិតព្រាហ្មណ៍អ្នកចេះដឹងច្រើនដែលរស់នៅក្នុងទីក្រុង និងជនបទ ដោយពាក្យសមរម្យទន់ភ្លន់ ផ្តល់អាហារបរិភោគ និងសម្ភារៈល្អប្រសើរ ហើយទម្លាក់ក្បាលគោរព ដើម្បីបង្ហាញកិត្តិយសត្រឹមត្រូវ។ គោលន័យធម៌គឺថា ការគ្រប់គ្រងដោយសុចរិតត្រូវបានគាំទ្រដោយភាពទាបទន់ ការផ្តល់ទាន និងការគោរពចំពោះចំណេះដឹង និងវ័យចំណាស់។
Verse 4
पौरजानपदांक्षापि ब्राह्मणांश्न बहुशुतान् । सान्त्वेन भोगदानेन नमस्कारैस्तथार्चयेत्
ព្រះរាជាគួរតែងតែគោរពដល់ព្រាហ្មណ៍អ្នកដឹងវេទ និងដល់អ្នកចាស់ទុំ។ ព្រាហ្មណ៍អ្នកបានស្តាប់រៀនច្រើន ដែលរស់នៅក្នុងក្រុង និងជនបទ គួរត្រូវបានលួងលោមដោយពាក្យផ្អែមល្ហែម ប្រគល់ភោគភាគល្អៗ ហើយកោតក្រាបដោយការបន្ទាបក្បាលដើម្បីគោរពបូជា។
Verse 5
एतत् कृत्यतमं राज्ञो नित्यमेवोपलक्षयेत् । यथा5त्मानं यथा पुत्रांस्तथैतान् प्रतिपालयेत्
នេះជាកិច្ចការសំខាន់បំផុតរបស់ព្រះរាជា ដែលគួរតែយកចិត្តទុកដាក់ជានិច្ច។ ដូចដែលព្រះអង្គការពារខ្លួនឯង និងព្រះរាជបុត្រាៗយ៉ាងណា ក៏គួរតែការពារព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះយ៉ាងនោះដែរ។
Verse 6
ये चाप्येषां पूज्यतमास्तान् दृढ़ प्रतिपूजयेत् । तेषु शान्तेषु तद् राष्ट्र सर्वमेव विराजते
ហើយក្នុងចំណោមពួកគេ អ្នកណាដែលគួរគោរពបំផុត នោះគួរត្រូវបានបូជាឲ្យមាំមួន ដោយកិត្តិយសពិសេស។ ពេលដែលបុគ្គលគួរគោរពទាំងនោះស្ងប់សុខពេញចិត្ត នោះរាជ្យទាំងមូលក៏រុងរឿងភ្លឺថ្លា។
Verse 7
जो इन ब्राह्मणोंके भी पूजनीय हों उन पुरुषोंका भी सुस्थिर चित्तसे पूजन करे; क्योंकि उनके शान्त रहनेपर ही सारा राष्ट्र शान्त एवं सुखी रह सकता है ।।
អ្នកណាដែលសូម្បីតែព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះក៏គោរពបូជា នោះព្រះរាជាគួរបូជាដោយចិត្តមាំមួនដែរ; ព្រោះតែពេលពួកគេស្ងប់សុខ ទើបរាជ្យទាំងមូលអាចស្ងប់សុខ និងមានសុភមង្គល។ ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ គួរត្រូវបានបូជា គួរត្រូវបានសំពះ គួរត្រូវបានគោរព ដូចជាបិតាទាំងឡាយ។ ជីវិត និងដំណើររស់នៅរបស់មនុស្សលោក ពឹងផ្អែកលើពួកគេ ដូចជាសត្វលោកពឹងផ្អែកលើវាសវៈ (ឥន្ទ្រ) អ្នកបង្អួតភ្លៀង។
Verse 8
अभिचारैरुपायैश्न दहेयुरपि चेतसा | निःशेषं कुपिता: कुर्युरुग्रा: सत्यपराक्रमा:
ព្រាហ្មណ៍អ្នកមានវីរភាពដោយសេចក្តីពិត ពេលកើតកំហឹង ហើយយករូបរាងដ៏គួរភ័យខ្លាច នោះដោយអភិចារ ឬវិធីផ្សេងៗ ត្រឹមតែសេចក្តីសម្រេចក្នុងចិត្ត ក៏អាចដុតឲ្យសល់អស់សត្រូវ និងបំផ្លាញពួកគេឲ្យវិនាសសព្វគ្រប់។
Verse 9
नान्तमेषां प्रपश्यामि न दिशश्वाप्यपावृता: । कुपिता: समुदीक्षन्ते दावेष्वग्निशिखा इव
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំមិនឃើញចុងបញ្ចប់របស់ពួកគេឡើយ ហើយក៏មិនឃើញទិសណាមួយដែលនៅមិនត្រូវរាំងស្ទះដែរ។ ពេលពួកគេខឹងក្រហាយ ពួកគេបោះភ្នែកសម្លឹងជុំវិញ ដូចអណ្តាតភ្លើងដែលលេចឡើងក្នុងភ្លើងឆេះព្រៃ»។
Verse 10
मुझे इनका अन्त दिखायी नहीं देता। इनके लिये किसी भी दिशाका द्वार बंद नहीं है। ये जिस समय क्रोधमें भर जाते हैं उस समय दावानलकी लपटोंके समान हो जाते हैं और वैसी ही दाहक दृष्टिसे देखने लगते हैं ।।
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំមិនអាចឃើញព្រំដែនរបស់មនុស្សទាំងនេះឡើយ។ មិនមានទ្វារទិសណាមួយដែលបិទចំពោះពួកគេទេ។ ពេលពួកគេពោរពេញដោយកំហឹង ពួកគេក្លាយដូចអណ្តាតភ្លើងនៃភ្លើងឆេះព្រៃ ហើយសម្លឹងដោយភ្នែកដុតឆេះ។ សូម្បីតែមនុស្សក្លាហានក៏ខ្លាចពួកគេ ដ្បិតគុណធម៌ខាងក្នុងរបស់ពួកគេអស្ចារ្យយ៉ាងខ្លាំង។ ក្នុងចំណោមព្រះព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះ ខ្លះលាក់អំណាចដូចអណ្តូងដែលគ្របដោយស្មៅ ខ្លះទៀតភ្លឺច្បាស់ បរិសុទ្ធ និងបង្ហាញខ្លួនដូចមេឃស្រស់»។
Verse 11
प्रसह्मकारिण: केचित् कार्पासमृदवो परे । (मान्यास्तेषां साधवो ये न निन्द्याश्षाप्पसाधव: ।) सन्ति चैषामतिशठास्तथैवान्ये तपस्विन:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ក្នុងចំណោមពួកគេ ខ្លះប្រព្រឹត្តដោយកម្លាំង និងភាពរឹងមាំ ខ្លះទៀតទន់ភ្លន់ដូចកប្បាស។ អ្នកណាដែលល្អពិតក្នុងចំណោមពួកគេ គួរត្រូវបានគោរព; ប៉ុន្តែសូម្បីអ្នកដែលមិនល្អ ក៏មិនគួរត្រូវបានប្រមាថដែរ។ ពិតប្រាកដណាស់ ក្នុងព្រះព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះ មានខ្លះល្បិចកលយ៉ាងខ្លាំង ហើយមានខ្លះទៀតជាតបស្វីដ៏អធិក»។
Verse 12
कृषिगोरक्ष्यमप्येके भैक्ष्यमन्ये5प्यनुछ्िता: । चौराश्नान्येडनृताश्चान्ये तथान्ये नटनर्तका:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្លះៗ (សូម្បីក្នុងចំណោមអ្នកដែលគួររស់ដោយវិន័យខ្ពស់) រកជីវិតដោយកសិកម្ម និងការថែរក្សាគោ; ខ្លះរស់ដោយបិណ្ឌបាត។ ខ្លះប្រព្រឹត្តចោរកម្ម ខ្លះនិយាយកុហក ហើយខ្លះទៀតរកជីវិតជានាក់សម្ដែង និងអ្នករាំ។ នេះបង្ហាញពីការធ្លាក់ចុះ និងភាពច្របូកច្របល់នៃមុខរបរត្រឹមត្រូវ—មនុស្សបោះបង់កាតព្វកិច្ចដែលបានកំណត់ ហើយយកវិធីរស់នៅដែលគួរឱ្យសង្ស័យ»។
Verse 13
सर्वकर्मसहा श्षान्ये पार्थिवेष्वितरेषु च । विविधाकारययुक्ताश्न ब्राह्मणा भरतर्षभ
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះអង្គជាគោឧសភក្នុងវង្សភារតៈ ព្រះព្រាហ្មណ៍អាចធ្វើការគ្រប់ប្រភេទបាន—ទាំងក្នុងសេវាកម្មរបស់ស្តេច និងក្នុងចំណោមមនុស្សដទៃផងដែរ។ មានតួនាទី និងរូបរាងនានា ពួកគេអាចសម្របខ្លួនបានជាច្រើនវិធី»។
Verse 14
नानाकर्मसु रक्तानां बहुकरमोपजीविनाम् । धर्मज्ञानां सतां तेषां नित्यमेवानुकीर्तयेत्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ គួរតែសរសើរជានិច្ចចំពោះព្រះព្រាហ្មណ៍សត្វបុរស អ្នកដឹងធម៌ទាំងនោះ ដែលរវល់ក្នុងកិច្ចការជាច្រើនប្រភេទ ហើយចិញ្ចឹមជីវិតដោយការងារច្រើនយ៉ាង។ ការតាំងចិត្តមាំមួនក្នុងធម៌របស់ពួកគេ ទោះស្ថិតក្នុងមុខរបរផ្សេងៗ ក៏សមនឹងការសរសើរមិនដាច់។
Verse 15
पितृणां देवतानां च मनुष्योरगरक्षसाम् । पुराप्येते महाभागा ब्राह्मणा वै जनाधिप,नरेश्वर! प्राचीनकालसे ही ये महाभाग ब्राह्मण-लोग देवता, पितर, मनुष्य, नाग और राक्षसोंके पूजनीय हैं
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ឱ ព្រះអម្ចាស់មនុស្ស ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! តាំងពីបុរាណកាលមក ព្រះព្រាហ្មណ៍ដ៏មហាបុណ្យទាំងនេះ ពិតជាគួរឲ្យគោរពបូជាសម្រាប់ពិត្រ (បុព្វបុរស) និងទេវតាទាំងឡាយ ហើយសម្រាប់មនុស្ស នាគ និងរាក្សសផងដែរ។
Verse 16
नैते देवैर्न पितृभिर्न गन्धर्वर्न राक्षसै: । नासुरैर्न पिशाचैश्न शक्या जेतुं द्विजातय:,ये द्विज न तो देवताओं, न पितरों, न गन्धर्वों, न राक्षसों, न असुरों और न पिशाचोंद्वारा ही जीते जा सकते हैं
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ព្រះទ្វិជ (អ្នកកើតពីរដង) ទាំងនេះ មិនអាចត្រូវបានឈ្នះបានឡើយ—មិនដោយទេវតា មិនដោយពិត្រ (បុព្វបុរស) មិនដោយគន្ធರ್ವ មិនដោយរាក្សស មិនដោយអសុរ ហើយសូម្បីតែដោយពិសាចក៏មិនបានដែរ។
Verse 17
अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्पदैवतम् । यमिच्छेयु: स राजा स्याद् ये नेष्ट: स पराभवेत्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ពួកគេអាចធ្វើឲ្យអ្វីដែលមិនមែនទេវភាព ក្លាយជាទេវភាព ហើយអាចដកហូតទេវភាពសូម្បីតែពីអ្វីដែលជាទេវភាពពិត។ អ្នកណាដែលពួកគេចង់ឲ្យក្លាយជាព្រះមហាក្សត្រ អ្នកនោះក៏ក្លាយជាក្សត្របាន; អ្នកណាដែលពួកគេមិនទទួលស្គាល់ជាក្សត្រ អ្នកនោះនឹងជួបបរាជ័យ។
Verse 18
परिवादं च ये कुर्युब्रह्मिणानामचेतस: । सत्यं ब्रवीमि ते राजन् विनश्येयुर्न संशय:
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ខ្ញុំប្រាប់ព្រះអង្គតាមពិតថា មនុស្សល្ងង់ណាដែលនិយាយបង្ខូច ឬស្តីបន្ទោសព្រះព្រាហ្មណ៍ នោះនឹងវិនាស—មិនមានសង្ស័យឡើយ។
Verse 19
निन्दाप्रशंसाकुशला: कीर्त्यकीर्तिपरायणा: । परिकुप्यन्ति ते राजन् सतत द्विषतां द्विजा:
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលជំនាញក្នុងការបែងចែកការរិះគន់ និងការសរសើរ ហើយខិតខំបង្កើនកេរ្តិ៍ឈ្មោះ ឬអកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់មនុស្ស នោះពួកគេតែងតែត្រូវបានរំជើបរំជួល—ខឹងជានិច្ច—ចំពោះអ្នកដែលកាន់ទោស និងស្អប់ពួកគេជាប្រចាំ»។
Verse 20
ब्राह्मणा यं प्रशंसन्ति पुरुष: स प्रवर्धते । ब्राह्मणैर्य: पराकृष्ट: पराभूयात् क्षणाद्धि सः
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បុរសណាដែលពួកព្រាហ្មណ៍សរសើរ បុរសនោះរីកចម្រើន និងឡើងកម្ពស់។ តែអ្នកណាដែលពួកព្រាហ្មណ៍បន្ទោស និងទាញចុះដោយពាក្យទោសទណ្ឌ នោះនឹងជួបបរាជ័យ—មែនទែន សូម្បីតែមួយភ្លែត»។
Verse 21
शका यवनकाम्बोजास्तास्ता: क्षत्रियजातय: । वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात्
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ពួកសកៈ យវនៈ កាម្ពោជៈ និងជនជាតិដទៃទៀត ដើមកំណើតជាវង្សក្សត្រីយៈ។ ប៉ុន្តែព្រោះបានបាត់បង់ការណែនាំ និងការអភិរក្សរបស់ព្រាហ្មណ៍ ពួកគេបានធ្លាក់ចូលស្ថានភាពវ្រឹសលៈ—ត្រូវបានរាប់ថាជាអ្នកធ្លាក់ថោក ក្រៅរបៀបសង្គមតាមធម៌»។
Verse 22
द्राविडाश्व॒ कलिड्नाश्च पुलिन्दाश्षाप्युशीनरा: । कोलिसर्पा माहिषकास्तास्ता: क्षत्रियजातय:
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដ្រាវិដៈ កលិង្គៈ ពុលិន្ទៈ ហើយក៏ឧសីនរៈ; កូលិសර්បៈ និងមាហិષកៈ—ជនសហគមន៍ទាំងនេះ និងដទៃទៀត ដើមកំណើតជាវង្សក្សត្រីយៈ។ ប៉ុន្តែព្រោះខ្វះព្រះគុណ និងការគាំទ្រពីព្រាហ្មណ៍ ពួកគេត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសូទ្រៈ។ ដូច្នេះ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ អ្នកល្អបំផុតក្នុងចំណោមវីរជនអ្នកឈ្នះទាំងឡាយ សេចក្តីសុខសាន្តស្ថិតនៅក្នុងការយល់ព្រមចុះចាញ់ចំពោះព្រាហ្មណ៍; មិនល្អទេក្នុងការចង់ឈ្នះពួកគេ»។
Verse 23
वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात् । श्रेयान् पराजयस्तेभ्यो न जयो जयतां वर
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រោះបានបាត់បង់ការមើលឃើញ និងការណែនាំរបស់ព្រាហ្មណ៍ ពួកគេបានធ្លាក់ចូលស្ថានភាពវ្រឹសលៈ។ ឱ អ្នកល្អបំផុតក្នុងចំណោមអ្នកឈ្នះទាំងឡាយ ការចុះចាញ់ចំពោះព្រាហ្មណ៍ប្រសើរជាង; ការឈ្នះលើពួកគេ មិនមែនជាជ័យជំនះល្អទេ»។
Verse 24
यस्तु सर्वमिदं हन्याद् ब्राह्मणं च न तत्समम् | ब्रह्मवध्या महान् दोष इत्याहु: परमर्षय:
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ទោះបីមនុស្សម្នាក់បំផ្លាញលោកទាំងមូលនេះក៏ដោយ បាបនោះមិនស្មើនឹងបាបនៃការសម្លាប់ព្រាហ្មណ៍ឡើយ។ ព្រះឥសីដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ទាំងឡាយបានប្រកាសថា «ព្រហ្មហត្យា» (ការសម្លាប់ព្រាហ្មណ៍) ជាកំហុសធំធេង ធ្ងន់ធ្ងរជាងគេ។
Verse 25
परिवादो द्विजातीनां न श्रोतव्य: कथंचन । आसीताधोमुखलस्तूष्णीं समुत्थाय व्रजेच्च वा
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ការប្រមាថនិងនិយាយអាក្រក់អំពីអ្នកទ្វិជៈ (អ្នកកើតពីរដង) មិនគួរត្រូវស្តាប់ឡើយ មិនថាក្នុងរបៀបណាក៏ដោយ។ បើមានការបង្ខូចកេរ្តិ៍កើតឡើង គួរអង្គុយស្ងៀមដោយទម្លាក់មុខចុះ ឬមិនដូច្នោះទេ ក៏ឈរឡើងហើយចាកចេញពីទីនោះ។
Verse 26
कर्तव्यं पार्थिवेन्द्रेण तथैव भरतर्षभ । भीष्मजीने कहा--भारत! राजसिंहासनपर अभिषिक्त होकर राज्यशासन करनेवाले राजाका सबसे प्रधान कर्तव्य यही है कि वह ब्राह्मणोंकी सेवा-पूजा करे। भरतश्रेष्ठ! अक्षय सुखकी इच्छा रखनेवाले नरेशको ऐसा ही करना चाहिये
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ឱ វីរបុរសក្នុងវង្សភារតៈ នេះហើយជាកាតព្វកិច្ចដ៏សំខាន់បំផុតរបស់ព្រះមហាក្សត្រដែលបានអភិសេកឡើងគ្រងរាជ្យលើសិហាសនៈ—គឺគោរព បម្រើ និងបូជាព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ។ ព្រះមហាក្សត្រដែលប្រាថ្នាសុខសាន្តយូរអង្វែង គួរធ្វើដូច្នេះ។ ព្រោះលើផែនដីនេះ មិនដែលមាន ហើយក៏មិននឹងមានទៀតឡើយ មនុស្សណាម្នាក់ដែលហ៊ានរស់ដោយសុខ ខណៈដែលប្រឆាំងនឹងព្រាហ្មណ៍។
Verse 27
दुर्ग्राह्मो मुष्टिना वायुर्दु:स्पर्श: पाणिना शशी । दुर्धरा पृथिवी राजन दुर्जया ब्राह्मणा भुवि
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ឱ ព្រះរាជា ដូចជាការចាប់ខ្យល់ក្នុងកណ្ដាប់ដៃ ការប៉ះព្រះចន្ទដោយដៃ និងការលើកផែនដីឡើង ជាការលំបាកយ៉ាងខ្លាំង ដូច្នេះដែរ លើផែនដីនេះ ការយកឈ្នះព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ ក៏ជារឿងលំបាកឈ្នះយ៉ាងក្រៃលែង។
Verse 33
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि ब्राह्मणप्रशंसा नाम त्रयस्त्रिंशो 5ध्याय:
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ នៃ «អនុសាសនបರ್ವ» ក្នុងផ្នែក «ទានធម្ម» ជំពូកទី៣៣ ដែលមានចំណងជើងថា «ការសរសើរព្រាហ្មណ៍» បានបញ្ចប់។
Frequently Asked Questions
Whether status and power should override reverence for knowledge: the episode tests if one can honor and learn from Brāhmaṇas/teachers without envy or defensiveness, even when approached under uncertain identity.
Sustained humility and disciplined receptivity—listening without disparagement, asking fitting questions, avoiding offense, and maintaining vigilance—are presented as the practical mechanism by which instruction is transmitted and character is formed.
Yes: the narrative closes with consequential validation—Śakra, after hearing Śambara’s account, honors the Brāhmaṇas and attains Mahendratva—encoding a causal claim that reverence for śāstra-bearers and ethical learning yields tangible elevation within the text’s moral economy.