Adhyaya 31
Vītahavya’s Attainment of Brāhmaṇya (Vītahavya–Vipratva) | वीतहव्यस्य ब्राह्मण्यप्राप्तिः
Upa-parva: Vītahavya–Vipratva (Bhr̥gu-āśrama Episode) — Anuśāsana-parva Adhyāya 31
Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma about the reputed difficulty of attaining brāhmaṇya, citing precedents such as Viśvāmitra and the king Vītahavya. Bhīṣma narrates a dynastic and political background: from Manu’s line through Śaryāti arise rulers including Hehaya and Tālajaṅgha; the Hehayas expand, while in Kāśī the ruler Haryaśva is slain by Vītahavya’s heirs. Successive Kāśī rulers—Sudeva and then Divodāsa—face repeated Hehaya pressure; Divodāsa establishes Vārāṇasī under Indra’s ordinance but is eventually weakened and seeks refuge with Bharadvāja. Bharadvāja performs a putrakāmya iṣṭi, producing Pratardana, who rapidly matures, masters Veda and dhanurveda, and restores Kāśī’s strategic position by defeating and eliminating Vītahavya’s sons. Vītahavya flees to Bhṛgu’s hermitage and receives protection. Pratardana arrives demanding Vītahavya’s surrender; Bhṛgu responds that no kṣatriya resides in the āśrama—only dvijas—thereby shielding the refugee. Pratardana accepts the hermitage norm, interprets the outcome as Vītahavya’s abandonment of kṣatriya identity, and departs. By Bhṛgu’s utterance alone, Vītahavya attains brahmarṣi status and becomes a progenitor of a Brahmin lineage, beginning with Gṛtsamada and continuing through a recorded genealogy (including Pramati, Ruru, Śunaka, and Śaunaka). Bhīṣma concludes by stating that the lineage has been related in detail and invites further inquiry.
Chapter Arc: Bhishma, speaking to Yudhishthira, opens a didactic tale: the ascetic Matanga presses Indra for the supreme boon—Brahmanhood—believing tapas alone can vault him into the highest varna. → Indra returns and warns him repeatedly: Brahmanatva is exceedingly rare and not seized by sheer insistence. He cautions Matanga that craving this ‘parama sthāna’ through obstinacy will ruin him, and that such audacity is not his dharma-path. Indra then lays out a long, grinding ladder of transformation—centuries of births and slow inner refinement—showing how difficult true spiritual eligibility is. → Indra’s decisive admonition lands: ‘Matanga, I told you this after due reflection—choose another boon; Brahmanhood is very hard to obtain.’ The climax is not a weapon’s strike but a moral strike: the shattering of Matanga’s assumption that desire + austerity equals entitlement. → The narrative resolves into instruction: spiritual status is not a prize to be demanded; it ripens through sustained purification, right conduct, and the conquest of inner enemies. Matanga is urged to abandon the perilous insistence and accept a boon aligned with his rightful path.
Shlokas
Verse 1
अफ्-#-राल जा अष्टाविशोश् ध्याय: ब्राह्मणत्व प्राप्त करनेका आग्रह छोड़कर दूसरा वर मॉगनेके लिये इन्द्रका मनड़को समझाना भीष्म उवाच एवमुक्तो मतड़स्तु संशितात्मा यतव्रत: । अतिष्ठदेकपादेन वर्षाणां शतमच्युत:
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះរាជា! ពេលឥន្ទ្រៈមានព្រះបន្ទូលដូច្នោះ ចិត្តរបស់មាតង្គៈកាន់តែរឹងមាំ។ គាត់មានសម្យម ស្ថិតស្ថេរនៅក្នុងវ្រតដ៏ប្រសើរ ហើយឈរលើជើងតែមួយអស់រយឆ្នាំ ដោយមិនរអាក់រអួលក្នុងការអត់ធ្មត់ឡើយ»។
Verse 2
तमुवाच तत: शक्र: पुनरेव महायशा: । ब्राह्मण्यं दुर्लभ तात प्रार्थयानो न लप्स्यसे,तब महायशस्वी इन्द्रने पुनः आकर उससे कहा--'तात! ब्राह्मणत्व दुर्लभ है। उसे माँगनेपर भी पा न सकोगे
បន្ទាប់មក ព្រះឥន្ទ្រៈ (សក្រក) ដ៏មានកិត្តិយសធំ បានមានព្រះបន្ទូលម្តងទៀតថា៖ «កូនអើយ ព្រហ្មណភាពពិត ជារឿងកម្រណាស់; ទោះបីអង្វរក៏មិនអាចទទួលបានឡើយ»។
Verse 3
मतज् परमं स्थान प्रार्थयन् विनशिष्यसि । मा कृथा: साहसं पुत्र नैष धर्मपथस्तव,मतंग! तुम इस उत्तम स्थानको माँगते-माँगते मर जाओगे। बेटा! दुःसाहस न करो। तुम्हारे लिये यह धर्मका मार्ग नहीं है
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «មាតង្គៈ! បើអ្នកទទូចសុំឋានៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់នោះទៅៗ អ្នកនឹងវិនាស។ កូនអើយ កុំធ្វើការហ៊ានហួសហេតុឡើយ; នេះមិនមែនជាមាគ៌ាធម៌សម្រាប់អ្នកទេ»។
Verse 4
न हि शबक््यं त्वया प्राप्तुं ब्राह्मण्यमिह दुर्मते । अप्राप्यं प्रार्थथानो हि नचिराद् विनशिष्यसि
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកមានគំនិតខុស! ក្នុងជីវិតនេះ អ្នកមិនអាចទទួលបានព្រហ្មណភាពឡើយ។ ដោយអង្វររកអ្វីដែលមិនអាចទទួលបាន អ្នកនឹងឆាប់ធ្លាក់ចូលមាត់កាលៈ—ទៅកាន់វិនាស»។
Verse 5
मतड़ परम स्थानं वार्यमाणो5सकृन्मया । चिकीर्षस्येव तपसा सर्वथा न भविष्यसि
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «មាតង្គៈ! ទោះបីខ្ញុំហាមឃាត់អ្នកម្តងហើយម្តងទៀត ក៏អ្នកនៅតែបន្តប្រាថ្នាចង់ឈានដល់ឋានៈដ៏លើសលប់នោះដោយតបស្យា។ បើអ្នកធ្វើដូច្នេះទៅ សភាពរបស់អ្នកនឹងរលាយបាត់—អត្តសញ្ញាណរបស់អ្នកនឹងត្រូវលុបលាង»។
Verse 6
तिर्यग्योनिगत: सर्वो मानुष्यं यदि गच्छति । स जायते पुल्कसो वा चण्डालो वाप्यसंशय:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ សត្វណាមួយដែលបានធ្លាក់ចូលក្នុងយោនីសត្វ ឬបក្សី បើក្រោយមកបានឈានដល់កំណើតជាមនុស្ស នោះជាមុនគេតែងកើតជា «ពុល្កស» ឬ «ចណ្ឌាល» ដោយមិនមានសង្ស័យឡើយ។
Verse 7
पुल्कस: पापयोनिर्वा यः कश्चिदिह लक्ष्यते स तस्यामेव सुचिरं मतड़ परिवर्तते,“मतंग! पुल्कस या जो कोई भी पापयोनि पुरुष यहाँ दिखायी देता है वह सुदीर्घधकालतक अपनी उसी योनिमें चक्कर लगाता रहता है
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ មតង្គៈ អ្នកណាដែលឃើញនៅទីនេះថាជា ពុល្កស ឬជាមនុស្សណាមួយកើតក្នុងយោនីបាប នោះគេនៅយូរណាស់ វិលវល់នៅក្នុងសភាពកំណើតដដែលនោះ»។
Verse 8
ततो दशशते काले लभते शूद्रतामपि । शूद्रयोनावपि ततो बहुश: परिवर्तते,“तदनन्तर एक हजार वर्ष बीतनेपर वह चाण्डाल या पुल्कस शूद्रयोनिमें जन्म लेता है और उसमें भी अनेक जन्मोंतक चक्कर लगाता रहता है
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ បន្ទាប់មក កាលពេល «ដប់រយឆ្នាំ» កន្លងផុតទៅ គេបានឈានដល់សភាពជាសូទ្រ (Śūdra) ផង។ ហើយទោះបានចូលទៅក្នុងយោនីសូទ្រแล้ว ក៏នៅតែវិលវល់ជាច្រើនកំណើត។
Verse 9
ततस्त्रिंशद्गुणे काले लभते वैश्यतामपि । वैश्यतायां चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते,“तत्पश्चात् तीसगुना समय बीतनेपर वह वैश्य-योनिमें आता है और चिरकालतक उसीमें चक्कर काटता रहता है
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ បន្ទាប់មក កាលពេល «សាមសិបដង» កន្លងផុតទៅ គេបានឈានដល់កំណើតជាវៃស្យ (Vaiśya) ផង។ ហើយពេលបានជាវៃស្យแล้ว គេនៅយូរណាស់ វិលវល់ម្តងហើយម្តងទៀតក្នុងសភាពនោះឯង។
Verse 10
ततः षष्टिगुणे काले राजन्यो नाम जायते । ततः षष्टिगुणे काले लभते ब्रह्मबन्धुताम्
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «បន្ទាប់មក កាលពេល ‘ហុកសិបដង’ កន្លងផុតទៅ គេកើតក្នុងវណ្ណៈក្សត្រីយ (Kṣatriya)។ ហើយបន្ទាប់មកទៀត ពេល ‘ហុកសិបដង’ កន្លងផុតទៅម្ដងទៀត គេបានកំណើតក្នុងផ្ទះរបស់ ‘ព្រហ្ម-បន្ធុ’—អ្នកដែលជាព្រាហ្មណ៍តាមវង្ស តែធ្លាក់ចេញពីធម៌នៃព្រាហ្មណ៍»។
Verse 11
ब्रह्मबन्धुश्चिरं कालं॑ ततस्तु परिवर्तते । ततस्तु द्विशते काले लभते काण्डपृष्ठताम्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «អស់កាលយូរ គេនៅតែជាប្រាហ្មណបន្ធុ—មានតែឈ្មោះជាព្រាហ្មណ៍ តែមិនមានអាការៈប្រព្រឹត្ត។ បន្ទាប់មក ពេលស្ថានភាពប្រែប្រួល ក្រោយកាលពីររយ គេឈានដល់សភាព “កណ្ឌបೃષ્ઠ” គឺកើតក្នុងពួកប្រាហ្មណ៍ដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយអាវុធ និងសាស្ត្រា»។
Verse 12
काण्डपृष्ठिश्चिरं काल॑ तत्रैव परिवर्तते । ततस्तु त्रिशते काले लभते जपतामपि
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «អស់កាលយូរ គេនៅតែវិលវល់នៅទីនោះឯង ក្នុងយោនិនោះដដែល។ បន្ទាប់មក កាលបីរយឆ្នាំកន្លងផុត គេបានកំណើតក្នុងគ្រួសារប្រាហ្មណ៍ដែលប្រតិបត្តិជបៈ—ទោះបីត្រឹមតែសូត្រគាយត្រីមន្ត្រាក៏ដោយ»។
Verse 13
तं च प्राप्य चिरं काल॑ तत्रैव परिवर्तते | ततश्चतुःशते काले श्रोत्रियो नाम जायते । श्रोत्रियत्वे चिरं काल॑ तत्रैव परिवर्तते
ភីષ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «បានកំណើតនោះហើយ គេនៅតែវិលវល់យូរ ក្នុងសភាពដដែល កើតហើយស្លាប់ម្តងហើយម្តងទៀត។ បន្ទាប់មក កាលបួនរយឆ្នាំកន្លងផុត គេកើតក្នុងវង្សប្រាហ្មណ៍ជាស្រូត្រីយៈ—អ្នកចេះវេដៈ។ ហើយសូម្បីនៅសភាពស្រូត្រីយៈនោះ ក៏នៅតែវិលវល់យូរ ក្នុងវង់វត្ដដដែល»។
Verse 14
तदेवं शोकहर्षो तु कामद्वेषौ च पुत्रक | अतिमानातिवादौ च प्रविशेते द्विजाधमम्,बेटा! इस प्रकार शोक-हर्ष, राग-द्वेष, अतिमान और अतिवाद आदि दोषोंका अधम द्विजके भीतर प्रवेश होता है
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ដូច្នេះហើយ កូនអើយ—ទុក្ខ និងសេចក្តីរីករាយ, កាម និងទ្វេស, ហើយទាំងអតិមាន (អំនួតលើសកម្រិត) និងអតិវាទ (ពាក្យប្រកែកលើសហេតុ) ជាដើម—ទោសទាំងនេះចូលទៅស្ថិតក្នុងទ្វិជាធមៈ (ប្រាហ្មណ៍ទាប)»។
Verse 15
तांश्ेज्जयति शत्रून् स तदा प्राप्नोति सद्गतिम् । अथ ते वै जयन्त्येनं तालाग्रादिव पात्यते
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «បើគេឈ្នះសត្រូវទាំងនេះបាន នោះគេឈានដល់សដ្គតិ (គតិល្អ)។ តែបើសត្រូវទាំងនោះឈ្នះគេវិញ គេនឹងត្រូវទម្លាក់ចុះ ដូចផ្លែត្នោតធ្លាក់ពីកំពូលដើម»។
Verse 16
मतज़ सम्प्रधार्यवं यदहं त्वामचूचुदम् । वृणीष्व कामम-्यं त्वं ब्राह्मुण्यं हि सुदुर्लभम्
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ មតង្គៈ ខ្ញុំបានពិចារណាដូច្នេះហើយ ទើបប្រាប់អ្នកថា ‘ចូរជ្រើសពរាភិស្ឋផ្សេងទៀតដែលអ្នកប្រាថ្នា; ព្រោះភាពជាព្រាហ្មណ៍ពិតប្រាកដ គឺពិបាករកបានយ៉ាងខ្លាំង’»។
Verse 27
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें इन्द्र और मतंगका संवादविषयक सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ជំពូកទី២៧ នៃផ្នែក «ទានធម៌» ដែលស្ថិតក្នុង «អនុសាសនបರ್ವ» នៃ «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ—អំពីសន្ទនារវាងឥន្ទ្រ និងមតង្គ—បានបញ្ចប់។ ពាក្យបិទនេះ ជាសញ្ញាបង្ហាញការបញ្ចប់នៃវគ្គបង្រៀនមួយ ដែលផ្តោតលើសីលធម៌នៃការធ្វើទាន និងលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យនៃបុណ្យកុសលពិត។
Verse 28
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि इन्द्रमतड्रसंवादे अष्टाविंशोडध्याय:
«ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ—ក្នុង «អនុសាសនបર્વ»—ក្នុងផ្នែក «ទានធម៌»—ក្នុងសន្ទនាអំពីឥន្ទ្រ និង មតដ្រស—ជំពូកទី២៨ បានបញ្ចប់»។ (នេះជាកូឡូហ្វុន សម្គាល់ការបិទជំពូក មិនមែនជាវចនៈបង្រៀនដែលនិយាយដោយតួអង្គទេ។)
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns competing duties: a ruler’s pursuit of retributive justice against an enemy versus the inviolability of hermitage asylum and the ethical constraint imposed by ṛṣi jurisdiction.
The chapter teaches that social-religious authority (brāhmaṇya) is validated through recognized ascetic-ritual legitimacy and ethical comportment, and that refuge under a ṛṣi reconfigures the moral landscape of pursuit and retaliation.
No explicit phalaśruti is stated; instead, the closing meta-commentary is genealogical and archival—Bhīṣma marks the lineage as fully narrated and positions the account as sufficient proof for the claimed transformation and its normative implications.