Adhyaya 19
सहधर्म-प्रश्नः तथा अष्टावक्रोपाख्यान-प्रस्तावः (Inquiry on Sahadharma and the Opening of the Aṣṭāvakra Narrative)
Upa-parva: Strī-dharma and Sahadharma Inquiry (Pāṇigrahaṇa Context)
Yudhiṣṭhira interrogates the technical meaning of “sahadharma” as recited at marriage, asking how ‘shared dharma’ is to be understood when (a) spouses may accrue distinct karmic results, (b) death may occur at different times, and (c) some textual strands contain critical characterizations of women’s truthfulness. He frames the issue as a potential contradiction between worldly association and post-mortem destinies (svarga/naraka trajectories). Bhīṣma responds methodologically by citing an ancient illustrative account: Aṣṭāvakra, seeking to establish household life, requests a virtuous woman (Suprabhā) in marriage. The bride’s father (Vadānya) imposes a condition: Aṣṭāvakra must first travel north, pass landmarks associated with Kubera and Himavat, observe Rudra’s sacred abode with attendant beings, and then meet and honor an elderly ascetic woman performing dīkṣā. Only after this encounter should he return to take the bride’s hand. The chapter thus functions as a hinge: it records the doubt, identifies the interpretive stakes, and initiates a precedent narrative intended to define sahadharma through concrete conditions and ritual-ethical procedure.
Chapter Arc: दानधर्मपर्व के भीतर महादेव-सहस्रनाम-स्तोत्र की परंपरा का द्वार खुलता है—यह स्तोत्र किसने, किससे, और किस विधि से पाया; यही प्रश्न कथा को आगे बढ़ाता है। → स्तुति की शक्ति को केवल भावुक प्रशंसा नहीं, बल्कि नियम, शुचिता, ब्रह्मचर्य और जितेन्द्रियता से सिद्ध होने वाला धर्म-उपाय बताया जाता है; साथ ही इसकी ‘अल्प-प्रसिद्धि’ का संकेत इसे दुर्लभ और गुप्त-धन बना देता है। → परंपरा-श्रृंखला का निर्णायक उद्घोष: वैवस्वत मनु से नारायण नामक साध्यदेव, फिर यम (वैवस्वत) से नाचिकेता, नाचिकेता से मार्कण्डेय, और मार्कण्डेय से जनार्दन/कृष्ण तक स्तोत्र का नियमपूर्वक संचार—और अब कृष्ण का उसे आगे देने का संकल्प। → कृष्ण युधिष्ठिर को साधना-नियम सहित फलश्रुति बताते हैं: जो शुचि, ब्रह्मचारी, जितेन्द्रिय और अखण्ड-योगयुक्त होकर इसका पाठ करे, वह अश्वमेध-यज्ञ के तुल्य फल प्राप्त करता है। → स्तोत्र का प्रत्यक्ष प्रयोग—पाठ-विधि, नाम-समूह, और उससे प्राप्त होने वाले विशिष्ट फल—अगले प्रसंग में विस्तार पाने को ठहरते हैं।
Shlokas
Verse 17
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि महादेवसहस्रनामस्तोत्रे सप्तदशोड्ध्याय:
ដូច្នេះ បញ្ចប់ជំពូកទីដប់ប្រាំពីរ នៃមហាភារតៈ ក្នុងអនុសាសនបវ៌ៈ នៅក្នុងផ្នែកធម៌នៃការទាន ក្នុងស្តូត្រនាមពាន់របស់មហាទេវ (ព្រះសិវៈ)។
Verse 178
वैवस्वत मनुने समाधिनिष्ठ और ज्ञानी नारायण नामक किसी साध्यदेवताको यह स्तोत्र प्रदान किया। धर्मसे कभी च्युत न होनेवाले उन पूजनीय नारायण नामक साध्यदेवने यमको इसका उपदेश किया
វាយុបាននិយាយថា៖ វៃវស្វត មនុ—ដែលមាំមួនក្នុងសមាធិ និងមានប្រាជ្ញាពិត—ម្តងមួយបានប្រគល់ស្តូត្រនេះដល់ទេវតាក្រុមសាធ្យមួយអង្គឈ្មោះ នារាយណៈ។ ទេវតាសាធ្យដ៏គួរឲ្យគោរពនោះឈ្មោះ នារាយណៈ—អ្នកមិនដែលឆ្លងចេញពីធម៌—បន្ទាប់មកបានបង្រៀនវានេះដល់យម។
Verse 179
नाचिकेताय भगवानाह वैवस्वतो यम: । मार्कण्डेयाय वार्ष्णेय नाचिकेतो5भ्यभाषत,वृष्णिनन्दन! ऐश्वर्यशाली वैवस्वत यमने नाचिकेताको और नाचिकेतने मार्कण्डेय मुनिको यह स्तोत्र प्रदान किया
វាយុបាននិយាយថា៖ ព្រះយម ដ៏គួរឲ្យគោរព ជាបុត្ររបស់វិវស្វាន បាននិយាយវានេះដល់ នាចិកេតា។ ហើយ ឱ វារិṣṇេយ—ឱ កូនចៅវೃṣṇិ, ឱ អ្នកជាទីរីករាយនៃវૃṣṇិ—នាចិកេតា ក៏បានសូត្រវានេះបន្តទៅដល់ឥសី មារកណ្ឌេយ។ ដូច្នេះ ស្តូត្រនេះ ដែលបានបង្រៀនជាមុនដោយយមដ៏រុងរឿង ត្រូវបានបន្តបញ្ជូនដោយនាចិកេតា ទៅកាន់មារកណ្ឌេយ បង្ហាញថាចំណេះដឹងបរិសុទ្ធត្រូវបានរក្សាទុកតាមរយៈគ្រូដ៏សមគួរ និងសិស្សដែលមានវិន័យ។
Verse 180
मार्कण्डेयान्मया प्राप्तो नियमेन जनार्दन । तवाप्यहममित्रघ्न स्तवं दद्यां हविश्रुतम्
ព្រះវាយុមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ជនារទនៈ! ដោយការអនុវត្តវិន័យយ៉ាងតឹងរឹង ខ្ញុំបានទទួលវាពីឥសីមារកណ្ឌេយៈ។ ហើយចំពោះអ្នកផងដែរ ឱ អ្នកសម្លាប់សត្រូវ! ខ្ញុំនឹងប្រគល់ស្តុតិនេះ—ល្បីល្បាញ និងគេគោរពដូចហាវិស (អាហារបូជានៅយជ្ញ)»។
Verse 181
शत्रुसूदन जनार्दन! मार्कण्डेयजीसे मैंने नियमपूर्वक यह स्तोत्र ग्रहण किया था। अभी इस स्तोत्रकी अधिक प्रसिद्धि नहीं हुई है, अतः मैं तुम्हें इसका उपदेश देता हूँ ।।
ព្រះវាយុមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ សត្រុសូទនៈ ឱ ជនារទនៈ! ខ្ញុំបានទទួលស្តុតិនេះពីឥសីមារកណ្ឌេយៈ ដោយការអនុវត្តវិន័យយ៉ាងតឹងរឹង។ វាមិនទាន់ល្បីទូលំទូលាយទេ ដូច្នេះខ្ញុំបង្រៀនវាដល់អ្នក។ ស្តុតិដែលស្មើវេទនេះ ផ្តល់សួគ៌ សុខភាព អាយុវែង និងសម្បត្តិ។ ដានវៈ យក្ស និងរាក្សស មិនអាចបង្កឧបសគ្គបានទេ; ពិសាច យាតុធានៈ គុហ្យក និងសត្វពស់ក៏មិនអាចរារាំងអានុភាពរបស់វាបានដែរ»។
Verse 182
य: पठेत शुचि: पार्थ ब्रह्मचारी जितेन्द्रिय: । अभग्नयोगो वर्ष तु सो5श्वमेधफलं लभेत्
ព្រះវាយុទេវមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ បារថៈ! អ្នកណាដែលមានចរិតបរិសុទ្ធ រក្សាព្រហ្មចរិយៈ គ្រប់គ្រងឥន្ទ្រីយ៍បាន ហើយអានស្តុតិនេះ ដោយស្ថិតក្នុងយោគៈយ៉ាងមិនរអាក់រអួលរយៈពេលមួយឆ្នាំពេញ នោះនឹងទទួលបានបុណ្យផលស្មើនឹងយជ្ញអស្វមេធ»។
Frequently Asked Questions
Whether “sahadharma” in marriage denotes a truly shared moral destiny, despite individualized karma-phala, differing times of death, and divergent post-mortem outcomes—raising an interpretive tension between relational duty and personal causality.
Dharma terms operate at defined levels (rite, role, and context). Shared duty can be real as coordinated obligation in life without implying identical karmic results; clarification requires precedent narratives and careful alignment with śruti-smṛti reasoning.
No explicit phalaśruti appears here; instead, the meta-structure is pedagogical: Bhīṣma signals that resolution will come through the ensuing itihāsa (Aṣṭāvakra’s instructed journey and encounter), positioning narrative as the interpretive instrument.