Adhyaya 136
Brāhmaṇa-pūjā and Namaskāra: Criteria of Reverence and Non-Offense (ब्राह्मणपूजा-नमस्कारविधिः)
Upa-parva: Ācāra–Brāhmaṇa-māhātmya (Conduct and the Esteem of Brāhmaṇas) — Adhyāya 136
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma who should be worshipped and saluted, how one should behave toward them, and what conduct prevents offense (riṣ). Bhīṣma responds by asserting that contempt toward brāhmaṇas is portrayed as severely destabilizing, whereas one who offers them salutations remains protected from harm. He then elaborates an ideal typology: brāhmaṇas as ‘dharmasetus’ (bridges of dharma), devoted to generosity, disciplined speech, vows, learning, and austerity; as guides and ‘lamps’ for society; as subtle discerners of inner and outer paths; and as worthy of honor irrespective of circumstance, analogized to fire that remains pure even in adverse locations. The chapter’s didactic thrust is normative: cultivate respectful conduct and restraint, recognize institutional custodians of knowledge and ritual, and avoid behaviors framed as socially and spiritually injurious.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को एक विचित्र रहस्य-कथा की ओर ले जाते हैं—रात्रि में विचरने वाले प्रमथगण (निशाचर) स्वयं धर्म-अधर्म की पहचान बताने को उपस्थित हैं, और मनुष्यों की हिंसा का कारण-नियम स्पष्ट करने वाले हैं। → युधिष्ठिर-जिज्ञासा (या श्रोता की जिज्ञासा) तीव्र होती है: “आप प्रत्यक्ष निशाचर हैं—फिर किन मनुष्यों को आप हिंसते हैं, किन्हें नहीं? कौन-से ‘प्रतीघात’ (प्रतिरोध/निवारक) हैं? और कौन-सी रक्षोघ्न वस्तुएँ हैं जिनसे आप गुप्त स्थानों में भी नष्ट हो जाते हैं?” प्रमथगण मनुष्यों की अशुचिता, उच्छिष्टता, काम-दूषण, और गृह-धर्म के पतन को हिंसा-योग्य कारणों की तरह गिनाने लगते हैं। → प्रमथगण निर्णायक विधान करते हैं: जिन गृहों में अग्निहोत्र की अग्नि नित्य प्रज्वलित रहती है और जिनमें शुद्ध आचार, अतिथि-सत्कार, तथा गृहस्थ-धर्म की रक्षा होती है—वे गृह ‘अधृष्य’ हैं; पिशिताशन निशाचर वहाँ प्रवेश नहीं कर सकते। यही ‘रक्षोघ्न’ रहस्य है—धर्माचरण स्वयं रक्षा-कवच बन जाता है। → वे स्पष्ट कर देते हैं कि हमारे-जैसे निशाचर लोकों में स्वच्छंद विचरते हुए भी उन घरों को हानि नहीं पहुँचा सकते जहाँ रक्षोघ्न साधन/आचार उपस्थित हैं; अतः राजा को अपने गृहों में उन धर्म-रक्षक उपायों की स्थापना करनी चाहिए। हिंसा का नियम मनमाना नहीं—आचार-भ्रष्टता और धर्म-रक्षा के अनुसार चलता है।
Shlokas
Verse 1
अपना बा | अप्--का+ एकत्रिशर्दाधेकशततमो< ध्याय: प्रमथगणोंके द्वारा धर्माधर्मसम्बन्धी रहस्यका कथन भीष्म उवाच ततः सर्वे महाभागा देवाश्न पितरश्न ह । ऋषयश्च महाभागा: प्रमथान् वाक्यमत्रुवन्
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះរាជា! បន្ទាប់មក អ្នកមានកិត្តិយសទាំងអស់នោះ—ទេវតា បិតរទាំងឡាយ និងមហារិសីដ៏មានភាគ្យល្អ—បាននិយាយទៅកាន់ព្រមថៈ (Pramatha) ដោយពាក្យរបស់ពួកគេ»។
Verse 2
भवन्तो वै महाभागा अपरोक्षनिशाचरा: । उच्छिष्टानशुचीन क्षुद्रान् कथं हिंसथ मानवान्
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ពួកអ្នកពិតជាមានភាគ្យ និងមានឥទ្ធិឫទ្ធិ—ជានិសាចរ ដែលឃើញបានដោយភ្នែកផ្ទាល់។ ចូរប្រាប់មក៖ តើដោយរបៀបណា និងដោយហេតុអ្វី បានជាពួកអ្នកធ្វើអំពើហិង្សាលើមនុស្ស—អ្នកមិនសុចរិត អ្នកត្រូវមេរោគដោយអាហារសល់ និងអ្នកមានអាកប្បកិរិយាទាប?»
Verse 3
के च स्मृता: प्रतीघाता येन मर्त्यान् न हिंसथ । रक्षोघ्नानि च कानि स्पुर्यर्गुहिषु प्रणश्यथ । श्रोतुमिच्छाम युष्माकं सर्वमेतन्निशाचरा:
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «តើមានវិធានប្រឆាំង (ប្រតិឃាត) អ្វីខ្លះ ដែលតាមការចងចាំបន្តមក ធ្វើឲ្យពួកអ្នកមិនធ្វើអំពើហិង្សាលើមនុស្ស? ហើយមន្តសម្លាប់រាក្សស (រាក្សោឃ្ន) អ្វីខ្លះ ដែលបើអានឡើង នឹងធ្វើឲ្យពួកអ្នកវិនាសនៅក្នុងផ្ទះឯង ឬរត់គេច? ឱ និសាចរ! យើងចង់ស្តាប់រឿងទាំងអស់នេះពីមាត់ពួកអ្នកផ្ទាល់»។
Verse 4
प्रमथा ऊचु. मैथुनेन सदोच्छिष्टा: कृते चैवाधरोत्तरे मोहान्मांसानि खादेत वृक्षमूले च यः स्वपेत्
ព្រមថៈទាំងឡាយបាននិយាយថា៖ «មនុស្សណា ដែលតែងតែសៅហ្មងដោយការល្មើសកាម, ដែលបំផ្លាញលំដាប់ខ្ពស់ទាបក្នុងអាកប្បកិរិយា (មើលងាយមនុស្សចាស់ និងអ្នកលើ), ដែលដោយមោហៈបរិភោគសាច់, ហើយដេកនៅជើងដើមឈើ—មនុស្សដូច្នោះ ត្រូវបានរាប់ថា មិនបរិសុទ្ធ ដូចជាអាហារសល់ ហើយមាន “រន្ធ” ច្រើន គឺមានកំហុសច្រើន។ តាមទស្សនៈរបស់យើង ពួកគេជាក្រុមដែលសមនឹងត្រូវបរិភោគ និងសម្លាប់; មិនមានសង្ស័យឡើយ»។
Verse 5
आमिषं शीर्षतो यस्य पादतो यश्च संविशेत् । तत उच्छिष्टका: सर्वे बहुच्छिद्राक्ष मानवा:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «មនុស្សណាដែលដាក់សាច់លើក្បាល ឬដេកដោយដាក់ជើងនៅកន្លែងដែលគួរជាក្បាល—មនុស្សទាំងនោះត្រូវបានចាត់ទុកថា “ឧច្ឆិṣṭa” (សល់អាហារដែលប៉ះពាល់ពិធីសាស្ត្រ) ហើយជាមនុស្សដែលមាន “រន្ធច្រើន” គឺងាយរងភាពមិនបរិសុទ្ធ។»
Verse 6
उदके चाप्यमेध्यानि श्लेष्माणं च प्रमुडचति । एते भक्ष्याश्न वध्याश्न मानुषा नात्र संशय:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «អ្នកណាដែលបោះវត្ថុមិនបរិសុទ្ធចូលក្នុងទឹក ហើយអ្នកណាដែលបញ្ចេញស្លេស្មចូលក្នុងទឹកផងដែរ—មនុស្សទាំងនោះត្រូវចាត់ទុកថាបានសៅហ្មង។ តាមទស្សនៈរបស់យើង ពួកគេគួរត្រូវជៀសវាង ហើយសមគួរទទួលទណ្ឌកម្ម; មិនមានសង្ស័យឡើយ។»
Verse 7
एवंशीलसमाचारान् धर्षयामो हि मानवान् | श्रूयतां च प्रतीघातान् यैर्न शकक्नुम हिंसितुम्
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ យើងអាចគ្រប់គ្រង និងបង្ក្រាបមនុស្សដែលមានសីល និងអាកប្បកិរិយាបែបនោះបាន។ ឥឡូវ ចូរស្តាប់វិធានការតបត—វិធីប្រឆាំងទាំងឡាយ ដែលដោយសារវា យើងមិនអាចធ្វើអន្តរាយដល់មនុស្សទាំងនោះបាន។»
Verse 8
गोरोचनासमालम्भो वचाहस्तश्न यो भवेत् । घृताक्षतं च यो दद्यान्मस्तके तत्परायण:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «អ្នកណាដែលលាបរាងកាយដោយ “គោរោចនា” (gorocanā) កាន់ “វចា” (vacā) នៅក្នុងដៃ ហើយដោយចិត្តស្មោះត្រង់ចំពោះពិធី បន្តក់ឬដាក់ “អក្សត” (akṣata—អង្ករមិនបែក) លាយជាមួយឃី (ghee) លើក្បាល—មនុស្សនោះបានប្រតិបត្តិវិន័យមង្គលដែលការពារ។»
Verse 9
ये च मांसं न खादन्ति तान् न शकनुम हिंसितुम् । जो अपने शरीरमें गोरोचन लगाता, हाथमें वच नामक औषध लिये रहता, ललाटमें घी और अक्षत धारण करता तथा मांस नहीं खाता-ऐसे मनुष्योंकी हिंसा हम नहीं कर सकते ।।
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «អ្នកណាដែលមិនបរិភោគសាច់—យើងមិនអាចធ្វើអន្តរាយដល់ពួកគេបានឡើយ។»
Verse 10
तरक्षोश्ष्म दंष्टाश्न तथैव गिरिकच्छप: । आज्यधूमो बिडालश्नच्छाग: कृष्णोडथ पिड्ूल:
ភីष្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ក្នុងផ្ទះណាដែលភ្លើងអគ្និហោត្រ (Agnihotra) ត្រូវបានរក្សាឲ្យភ្លឺរលោងជានិច្ច ទាំងថ្ងៃទាំងយប់ ហើយមានស្បែកសត្វខ្លាតូច (ប្រភេទហ៊ីយ៉េណា/ចចក) ជាមួយធ្មេញរបស់វា និងអណ្តើកភ្នំ; មានផ្សែងក្រអូបកើតពីការបូជាឃី (ghee); ហើយមានឆ្មា និងពពែពណ៌ខ្មៅ ឬពណ៌លឿងត្នោត—នៅពេលវត្ថុទាំងនេះមានគ្រប់ក្នុងគេហដ្ឋានរបស់គ្រួសារកាន់ផ្ទះ និសាចរស៊ីសាច់ដ៏គួរភ័យមិនហ៊ានវាយប្រហារលើគេហដ្ឋាននោះឡើយ។
Verse 11
येषामेतानि तिष्ठन्ति गृहेषु गृहमेधिनाम् । तान्यधृष्याण्यगाराणि पिशिताशै: सुदारुणै:
ភីष្មៈបានមានព្រះវាចា៖ គេហដ្ឋានរបស់គ្រួសារកាន់ផ្ទះណាដែលរក្សាទុក និងថែរក្សាវត្ថុដែលបានកំណត់ទាំងនេះ ឲ្យមានស្ថិតស្ថេរ—គេហដ្ឋាននោះក្លាយជាអសមរភូមិ មិនអាចឈ្លានពានបាន; និសាចរស៊ីសាច់ដ៏សាហាវបំផុតមិនវាយប្រហារលើវាទេ។
Verse 12
लोकानस्मद्विधा ये च विचरन्ति यथासुखम् । तस्मादेतानि गेहेषु रक्षोघ्नानि विशाम्पते । एतद् व: कथितं सर्व यत्र व: संशयो महान्
ភីष្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «មានសត្វមានអំណាចដូចយើង ដែលដើរលេងតាមលោកទាំងឡាយតាមចិត្ត។ ដូច្នេះ ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃប្រជាជន, វិធានការការពារទាំងនេះ ដែលបំផ្លាញវិញ្ញាណអាក្រក់ គួរត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងគេហដ្ឋាន។ ខ្ញុំបានប្រាប់អស់ហើយ នូវអ្វីទាំងមូល នៅចំណុចដែលអ្នកមានសង្ស័យយ៉ាងខ្លាំង»។
Verse 130
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें अरुन्धती और चित्रगुप्तका धर्मसम्बन्धी रहस्यविषयक एक सौ तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ បានបញ្ចប់ជំពូកទីមួយរយសាមសិប ក្នុងផ្នែកទានធម៌ (Dāna-dharma) ដែលស្ថិតនៅក្នុង អនុសាសនបರ್ವ (Anuśāsana Parva) នៃព្រះមហាភារតៈ ដោយបង្ហាញសេចក្តីបង្រៀនសម្ងាត់អំពីធម៌ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹង អរុន្ធតី (Arundhatī) និង ចិត្រគុប្ត (Citragupta)។
Verse 131
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें प्रमथगणोंका धर्मसम्बन्धी रहस्यविषयक एक सौ एकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ បានបញ្ចប់ជំពូកទីមួយរយសាមសិបមួយ ក្នុងផ្នែកទានធម៌ (Dāna-dharma) ដែលស្ថិតនៅក្នុង អនុសាសនបર્વ (Anuśāsana Parva) នៃព្រះមហាភារតៈ ដោយពិភាក្សាអំពីគោលការណ៍សម្ងាត់នៃធម៌ ដូចដែលបានបង្រៀនពាក់ព័ន្ធនឹងក្រុមប្រមថ (Pramatha)។
Verse 1331
हमारे-जैसे जो भी निशाचर अपनी मौजसे सम्पूर्ण लोकोंमें विचरते हैं, वे उपर्युक्त घरोंको कोई हानि नहीं पहुँचा सकते; अतः प्रजानाथ! अपने घरोंमें इन रक्षोघ्न वस्तुओंको अवश्य रखना चाहिये। यह सब विषय, जिसमें आपलोगोंको महान् संदेह था, मैंने कह सुनाया ।।
អស់និសាចរទាំងឡាយណាដែលដូចយើង ហើយដើរលេងតាមចិត្តក្នុងលោកទាំងមូល ពួកគេមិនអាចបង្កហានិភ័យដល់គេហដ្ឋានដែលបានរៀបរាប់ខាងលើបានឡើយ។ ដូច្នេះ ព្រះអម្ចាស់នៃប្រជាជន! គួរតែរក្សាវត្ថុសម្លាប់រាក្សសទាំងនេះនៅក្នុងផ្ទះរបស់អ្នកជានិច្ច។ រឿងរ៉ាវទាំងមូលដែលអ្នកទាំងឡាយមានសង្ស័យយ៉ាងខ្លាំងនោះ ខ្ញុំបាននិយាយប្រាប់ហើយ។
Frequently Asked Questions
It asks for criteria of reverence—who merits worship and salutation—and the practical conduct that prevents offense or harm in social-religious relations.
Maintain respectful behavior and disciplined speech toward brāhmaṇas, portrayed as custodians of learning, ritual continuity, and moral discernment within the epic’s dharma framework.
Yes: it contrasts harm associated with contempt (paribhava) and the protective merit attributed to salutations (namaskāra), using analogies (e.g., fire’s purity) to reinforce unconditional esteem.