Mahabharata — Anushasana Parva, Shloka 72
Vānaprastha-dharma and Tapas: Śiva–Umā Saṃvāda
Forest-Stage Discipline and Austerity
एतदिच्छामहे श्रोतुं परं कौतूहलं हि न: । “मनुष्योंकी बुद्धि थोड़ी होती है; अतः वे कौन-सा कर्म करें
etad icchāmahe śrotuṁ paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ | manuṣyāṇāṁ buddhir thoḍī bhavati; ataḥ te ko nāma karma kuryuḥ yena yuṣmākaṁ sarve pitaraḥ teṣūpari santuṣṭā bhaveyuḥ? śrāddhe dattaṁ dānaṁ kathaṁ prakāreṇākṣayaṁ bhavati? athavā manuṣyāḥ kena karmāṇā kena prakāreṇa pitṛ-ṛṇāt pramucyante? etat sarvaṁ śrotum icchāmaḥ; asmin śravaṇe asmākaṁ manasi mahān autkaṇṭhyaḥ || pitara ūcuḥ—nyāyata eva mahābhāgāḥ saṁśayaḥ samudāhṛtaḥ |
សក្របាននិយាយ៖ «យើងប្រាថ្នាចង់ស្តាប់រឿងនេះ ព្រោះក្តីចង់ដឹងរបស់យើងធំមហិមា។ បញ្ញារបស់មនុស្សមានកម្រិត; ដូច្នេះ តើគួរធ្វើកម្មអ្វី ដើម្បីឲ្យបិត្រិទាំងអស់ពេញចិត្តចំពោះពួកគេ? ទានដែលឧទ្ទិសក្នុងពិធីស្រាទ្ធ (śrāddha) តើធ្វើដូចម្តេចទើបក្លាយជាអមតៈមិនអស់? ឬដោយកិច្ចការណា និងដោយរបៀបណា មនុស្សអាចរួចផុតពីបំណុលដែលជំពាក់បុព្វបុរស? យើងចង់ស្តាប់ទាំងអស់នេះ; ចិត្តយើងកំពុងក្តៅគគុកចង់ដឹង។» បិត្រិបានឆ្លើយថា៖ «សំណួររបស់អ្នកទាំងឡាយ ឱ អ្នកមានភាគល្អ បានលើកឡើងត្រឹមត្រូវ និងសមតាមយុត្តិធម៌។»
शक्र उवाच
Educational Q&A
The passage frames a dharmic inquiry: because human discernment is limited, one should seek clear guidance on actions—especially śrāddha and dāna—that genuinely please the Pitṛs, yield imperishable merit, and discharge pitṛ-ṛṇa (ancestral obligation).
Śakra (Indra) respectfully questions the Pitṛs about the correct means of satisfying ancestors and making śrāddha-gifts inexhaustible in result; the Pitṛs begin their response by affirming that the question is properly and justly posed.