Shloka 82
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
नरेश्वर! इस उपाख्यानको सुनकर तुम शान्ति धारण करो, शोकमें न पड़ो। सब मनुष्य अपने-अपने कर्मोके अनुसार प्राप्त होनेवाले लोकोंमें ही जाते हैं ।।
nareśvara! etad upākhyānaṃ śrutvā tvaṃ śāntiṃ dhāraya, śoke mā patāḥ. sarve manuṣyāḥ sva-sva-karmānusāreṇa prāpyān lokeṣu eva gacchanti. naiva tvayā kṛtaṃ karma nāpi duryodhanena vai; kālena etat kṛtaṃ viddhi, nihatā yena pārthivāḥ.
ភីષ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ដោយបានស្តាប់រឿងបុរាណនេះហើយ ចូរទ្រង់តាំងចិត្តក្នុងសន្តិភាព កុំធ្លាក់ចូលក្នុងទុក្ខសោក។ មនុស្សទាំងអស់ ចាកចេញទៅតែប៉ុណ្ណោះកាន់លោកដែលផលកម្មរបស់ខ្លួននាំឲ្យបាន។ មិនមែនទ្រង់បានធ្វើទេ ហើយក៏មិនមែនទុរយោធនបានធ្វើដែរ; ចូរយល់ថា កាលៈជាអ្នកបានបង្កើតរឿងនេះ—ដោយហេតុនោះហើយ ព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយលើផែនដីត្រូវបានសម្លាប់។»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that grief should be tempered by insight into karma and Kāla: beings reach results and destinations according to their own deeds, while large-scale destruction in war is also framed as the working of Time. This shifts the listener from self-blame and hatred toward steadiness and ethical reflection.
After the great war, Yudhishthira is overwhelmed by sorrow for the slain kings and the devastation. Bhishma, speaking as a dying elder and teacher, consoles him: do not collapse into grief; understand the moral order of karma and the overpowering agency of Time behind the catastrophe.